اثر «کوزه» فرهاد مشيري در حراج تهران
رحم كوزهاي
نازنين رحيمي: نوستالژيا در اصل واژهاي يوناني به معناي «درد غربت» و «سوداي بازگشت به وطن» داشتن است. نوستالژيا مفهومي «هومر»ي است که اولبار در کتاب «اوديسه» با آن مواجه ميشويم. «اوليس» قهرمان اوديسه، پس از جنگ «تروا» دلتنگ خانه و زندگي و خسته از جنگيدن بود و شوق بازگشت نزد همسر و فرزند و کاشانه خود داشت و خدايان هربار مأموريتي تازه به او ميدادند که رويارويي ديگري با جنگ و مرگ بود. نوستالژيا در دو، سه قرن پيش، بهعنوان يک بيماري و در آغاز در سربازان شناخته شد و باز هم به سبب دوري از خانه و کاشانه و به معناي غم و درد غربت و دلتنگياي است که افراد بعد از دورشدن از خانه و مکاني آشنا به آن مبتلا ميشوند. اين مسئله که نوستالژيا را ميتوان بهعنوان يک بيماري رواني تلقي کرد از قرن هفدهم و بعد از بروز افسردگي در سربازان سوئيسي مطرح شد. در جنگهاي داخلي آمريکا و جنگهاي اروپا سربازان و بهخصوص سربازان سوئيسي دچار نوعي افسردگي ميشدند و جنگيدن براي آنها سخت ميشد. مشغوليت ذهني آنها تمايل براي بازگشت به گذشته و کاشانه خود بود و وقتي چيزهايي درباره گذشته آشناي خود ميديدند يا ميشنيدند، روحيه ميگرفتند. امروزه اما مفهوم نوستالژيا براي بيان يک بيماري به کار نميرود و حتي واژه Homesickness هم که تا 40 سال قبل در کتب و متون روانپزشکي بهعنوان توصيف يک بيماري به کار ميرفت، بيماري جداگانهاي تلقي نميشود، بلکه از مصاديق اختلال سازگاري و مشکل فرد براي کنارآمدن با مشکلات و بحرانهاي زندگي است. احساس دلتنگي براي وطن که در دنياي امروز در ميان مهاجران از کشوري به کشور ديگر بسيار ديده ميشود، در روانپزشکي بهعنوان يک اختلال سازگاري شناخته ميشود. با توجه به اين مقدمه كه برگرفته از توضيح دكتر محمد صنعتي است بايد گفت كارهاي فرهاد مشيري يك نماد بيمانند است. غير از مفهوم منفي و بيمارگونه واژه نوستالژيا، نوستالژياي اين هنرمند واجد احساسي لذتبخش نيز هست. هنرمند ما در اين مفهوم لذتبخش، نوستالژيا را به معناي «سوداي گذشته» به كار برده است. در اينجا يادآوري خاطرات گذشته و آرزوي تکرار تجربه گذشته به آدمي لذت و شادماني ميبخشد. درواقع نوعي ميل به بازگشت، به دوران جواني و کودکي و به خاطرات شيرين گذشته است؛ به دوراني كه هنرمند در رحم مادر با خيالي راحت وصل به بند نافي كه همانا سقاي اوست، بدون هيچ رنجي تغذيه ميشود؛ يعني در نهايت وصل به ابژه كودكي و يكيبودن با او... اما، در اين ميل به بازگشت، هم درد غربت و هم لذت تجربه گذشته و شوق بازگشت به گذشته وجود دارد، بنابراين لذتي همراه با افسوس و دريغ است. به نظر نگارنده فرهاد مشيري كاملا آگاهانه با عناصر نوستالژيك هنر ميآفريند كه هر بينندهاي را اعم از حرفهاي و غيرحرفهاي به دنبال اثر خود ميكشد و اين منتهاي يك هنر است. اثر كوزهاي مشيري كه بافت بيرونياش را هنرمندانه خلق كرده و هماره ما را ياد صحرا و خشكسالي مياندازد؛ صحرایي كه نشانگر دوري هنرمند از آب است، هنرمندي كه از سرزمين خود دور است... اين نماد غريبي نيست و ميتواند كل اين كوزه همان رحم مادري باشد كه از آب و كودك درونش خبري نيست و نوشتههاي روي كار كه چون وردي تكرارشونده فرياد هنرمند است براي رسيدن به مادر و وطن و نجات خاكش از خشكسالي و نجات درونش از اين تركهاي روي كوزه كه انگار تن هنرمند است. حس نوستالژيك هنرمند در تمام تركهاي تن كوزه فرياد ميزند و چون وردي بر تن اسطورهاياش مينشیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.