پراگماتیسم در علوم اجتماعي
كتاب «فلسفه علوم اجتماعی؛ به سوی پراگماتیسم» دو هدف عمده را دنبال ميكند؛ نخست خوانشي موشكافانه از مهمترين جريانها و چهرههاي تأثيرگذار در فلسفه علوم اجتماعي از دوركيم، پوپر، رئاليستهاي انتقادي و پراگماتيستها تا وبر، نظريهپردازان انتقادي، فوكو و چهرههايي همچون گيدنز ارائه ميكند و همزمان با توضيح اين نظريات گفتوگوي مؤثري ميان آنها برقرار ميكند و به نقد پروژههاي فكري و پژوهشيشان ميپردازد. هدف دوم معرفي رويكردي جديد به فلسفه علوم اجتماعي است که پاتريك برت، نويسنده كتاب از سنت پراگماتیسم آمریکایی الهام گرفته است. فصل اول به رؤيايي ميپردازد كه دوركيم براي علوم اجتماعي در سر ميپروراند. دوركيم با اينكه فيلسوف علوم اجتماعي نبود ميخواست جامعهشناسي را به عنوان يك رشته علمي و مستقل تثبيت كند و از اينرو بخش عمدهاي از وقتش را صرف نوشتن در اينباره كرد كه علم اجتماعي چگونه علمي بايد باشد. روششناسي دوركيم نمونهاي عالي از بينش طبيعتگرايي بود چرا كه وي مجاب شده بود در بررسي جامعه بايد از روشهايي تقليد كرد كه در علوم طبيعي به كار گرفته شده و دستاوردهاي بسيار درخشاني به بار آوردهاند. فصل دوم به بررسي تأملات روششناختي وبر ميپردازد. در حالي كه دوركيم با صراحت خود را در اردوگاه طبيعتگرايي قرار ميداد وبر رويكرد متكثرتري اتخاذ کرد و كوشيد نقاط ضعف طبيعتگرايي و ضدطبيعتگرايي را روشن كند. از نظر وبر صرف مشخصكردن قاعدهمنديهاي زندگي اجتماعي كافي نيست چون تبیين اجتماعي به چيزي بيشتر نيازمند است و براي معناداركردن قاعدهمنديهاي مشاهدهشده لازم است عنصري هرمنوتيكي هم وارد كار شود تا بتوانيم دريابيم چرا افراد به اين شيوه رفتار ميكردهاند. فصل سوم به فلسفه علوم اجتماعي پوپر ميپردازد. پوپر نمونهاي است برجسته از فيلسوفي كه در جستوجوي آن چيزي است كه وجه مشترك همه فعاليتهاي علمي است. از نظر پوپر اگر نظريه از آزمون سربلند بيرون نيايد جستوجو براي نظريه جديد آغاز ميشود. اما نظريهها را تنها زماني ميتوان ابطال كرد كه ردپذير باشند و البته ابطالپذيري معيار برگزيده او براي تعيين مرز بين علم و غيرعلم است. فصل چهارم به معرفي رئاليسم انتقادي ميپردازد كه ابتدا در دهه 1970 ظاهر شد و تأثير بسياري بر علوم اجتماعي مختلف از جمله جامعهشناسي و اقتصاد بر جاي گذاشت. رئاليسم انتقادي نيز، همچون ابطالگرايي پوپر، وحدت روششناختي را بين علوم اجتماعي و طبيعي فرض ميگيرد. نقطه عزيمت اين رويكرد اين است كه غالب پژوهشهاي اجتماعي طبق معيارهاي پوزيتيويستي عمل ميكنند و از اينرو نميتوانند از قلمرو ظاهري پيوستگيهاي قاعدهمند فراتر روند. فصل پنجم به نظريه انتقادي ميپردازد. براي نظريهپردازان انتقادي پژوهش تنها معطوف به توصيف يا تبيين نيست بلكه مبنايي براي نقد جامعه معاصر فراهم ميكند. اين نقد در نهايت ابزارهايي در اختيار افراد قرار ميدهد تا محدوديتهاي اجتماعي را از ميان بردارند و جامعهاي بهتر بسازند. نظريهپردازان انتقادي خصم هر نوع فلسفه علوم اجتماعياند كه پژوهشهاي اجتماعي را به فعاليتي توصيفي تقليل دهد و پوزيتيويسم آماج حمله آنهاست. فصل ششم به آراي رورتي ميپردازد كه انديشههاي پراگماتيستي او پيامدهاي چشمگيري براي فلسفه علوم اجتماعي به دنبال داشته. توفيق بزرگ رورتي در فلسفه نقدي برنده بر معرفتشناسي بود. او متأثر از فلسفه ويتگنشتاين و تحولات اخير فلسفه تحليلي معتقد است كه هر تلاش فلسفي براي گامنهادن به بيرون از زبان و يافتن شاهكليدي براي اخلاق يا دانش بيحاصل است. در فصل آخر به بسط نظريه خود ميپردازد و امكان يك علم اجتماعي را مطرح ميكند كه معطوف است به كسب «دانش خودارجاع». به زعم او اين نوع پژوهش به واكاوي و زير سؤالبردن پيشفرضهاي عميقا جاافتادهاي ميانجامد كه در فرهنگ معاصر سيطره يافتهاند و ميكوشد تا از ديگر اشكال زندگي آگاهي يابد. اين تلقي از علوم اجتماعي كاملا با رويكرد پراگماتيستي همساز است؛ رويكردي كه معتقد است زبان و دانش به جاي عمل بازنمايي به افراد اجازه ميدهند تا گستره امكانهاي انساني را افزايش دهند. در اين رويكرد جستوجو در پي بنيانهاي فرازماني و استعلايي براي علوم اجتماعي نهتنها ناممكن كه نامطلوب شمرده ميشود. اين رويكرد قائل به تكثر روششناختي در علم است و از علقههاي شناختي گوناگون در علم دفاع ميكند، علقههايي كه هر يك معطوف به هدفي بايسته اما متفاوتاند. از نظر برت فلسفه علوم اجتماعي براي مدتها خود را منحصر كرده به تبيين جهان بيروني و به اين خاطر از شيوههاي بديل كسب دانش باز مانده است. برت پيوند مؤثري بين جامعهشناسي، فلسفه و تاريخ برقرار ميكند و نشان ميدهد كه ايدههاي مطرحشده در فلسفه علوم اجتماعي تا چه حد بر سرشت پژوهش اجتماعي و چگونگي انجام آن تأثير ميگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.