تحليل عناصر جادو
عليرغم اينكه امروزه شايد احساس كنيم از جادو فاصله بسياري گرفتهايم، اما هنوز با آن ارتباطي تنگاتنگ داريم. ايدههاي راجع به بخت خوب و بد و جوهره يك شيء، قرابت زيادي با ايده جادو دارند و ردپاي بخش عمدهاي از عناصر عارفانه و شاعرانه كه در تصور ما از نيرو، عليت، معلول و جوهر وجود دارد به آن عادات كهن ذهن كه زادگاه جادو بوده بازميگردد. از مدتها قبل جادو موضوع گمانهزنيهاي فراوان بوده بااينحال مطالعات فيلسوفان، كيمياگران و متألهان باستان ماهيتي كاملا عملي داشتند و بيشتر متعلق به حيطه تاريخ جادو بودند تا تاريخ مطالعات علمي كه به اين موضوع پرداخته باشد. يكي از اولين آثار مرجع علمي دراينباره كتاب «نظریه عمومی جادو» اثر مارسل موس است. مارسل موس (1872-1950)، انسانشناس و جامعهشناس فرانسوی، مؤلف کتابهای هدیه و طبقهبندی (با همکاری امیل دورکیم) است. او پس از مرگ دوركيم به چهره اصلي جامعهشناسي فرانسه بدل شد. از موس پيش از اين کتاب «رساله پیشکش» نيز به فارسي ترجمه شده است. کتاب «نظریه عمومی جادو» نخستینبار با همکاری مارسل موس و هنری هومبرت در سال 1902 به چاپ رسید و وقتی در سال 1950 مجددا منتشر شد، طیف وسیعی از خوانندگان را جذب کرد. این پژوهش با مطالعه جادو در جوامع «ابتدایی» و بقای آن در افکار و رفتارهای اجتماعی ما، چنان که لوی استروس گفته، نمایانگر ذهن مدرن یکی از بزرگترین متفکران قرن بیستم است: «کافی است یاد آوریم که تأثیر موس تنها منحصر به قومنگاران که هیچکدام نمیتوانند منکر تأثیر او شوند، نیست؛ بلکه زبانشناسان، روانشناسان، مورخان دین و متشرقان نیز وامدار او هستند». این کتاب تصاویر شگفتانگیزی از جادو در فرهنگهای گوناگون ارائه میکند و تحلیلهای جامعهشناختی و دینی نویسنده آن هنوز برای عصر حاضر اهمیت ویژهای دارد. در روزگار ما كه مسیر هنر، جادو و علم دوباره یکدیگر را قطع کردهاند، «نظریه عمومی جادو» تبدیل به اثری کلاسیک شده است. كتاب با پيشگفتاري به قلم ديويد فرانسيس پوكاك آغاز ميشود كه در آن به شرح خوانش لوي استروس از نظريه جادوي مارسل موس پرداخته است. موس در فصل اول به منابع و زمينه تاريخي جادو در متون انسانشناسي ميپردازد كه ميتوان چكيده آن را در كتاب «شاخه زرين» فريزر مشاهده كرد. از نظر فريزر افعال جادويي آنهايياند كه قرار است از طريق كاربست دو قانون همانندي و همجواري تأثيرات خاصي ايجاد كند: نظير نظير خود را توليد ميكند؛ اشيايي كه زماني در تماس بودهاند، اما اكنون نيستند پس از قطع تماس فيزيكي هنوز از راه دور در يكديگر تأثير ميگذارند؛ و نسبت جزء با كل همانند نسبت تصوير با خود شيء است. موس آراي فريزر را درباره جادو جزمانديشانه ميداند؛ چراكه او براي قوانين خود استثنائي قائل نميشود و از نظر او همانندي-همجواري يكي از خصايص كافي و اجتنابناپذير جادو است. او در فصل بعد با بررسي آيين جادو و تفاوتهاي آن با مناسك مذهبي در قبايل اوليه به تعريف پيشنهادي خود از جادو ميپردازد و جادو را آييني ميداند كه نقشي در كيشهاي سازمانيافته ايفا نميكند. جادو آييني خصوصي، محرمانه و رازآلود است و به مرز آيين قدغنشده نزديك ميشود. موس جادو را نه بر مبناي ساختار آيينهايش بلكه بر اساس شرايطي كه بستر اين آيينهاست تعريف ميكند و بدينترتيب جايگاه آيينهاي جادويي در كليت اجتماعي را مشخص ميكند. او در فصل بعد به عناصر جادو ميپردازد و در اين راه از موثقترين منابع انسانشناسي كه تا آن زمان درباره جادو وجود داشته استفاده ميكند. برخي از اقوام استراليايي، تعدادي از جوامع ملانزايي و همچنين نظام معاصر جادوي تنگههاي مستعمراتي در مالزي و دو شكلي كه جادو در هند به خود گرفته در اين فصل بررسي ميشود. فصل آخر تحليل و تبيين مفهوم جادو و تفاوت آن با مفهوم دين و فناوري و علم است. در جادو شاهد گرايشي به امور انضمامي هستيم، درحاليكه دين معمولا انتزاعي است. جادو مانند فنون و حرفهها و پزشكي و صنعت كار ميكند. جادو ذاتا فن انجامدادن كارهاست و جادوگران همواره از كارداني و چيرهدستي و مهارت يدي خود بهره بردهاند. موس نشان ميدهد كه هنر جادو هميشه با ايما و اشاره و اداواطوار بيحاصل كار خود را پيش نبرده و در بسياري موارد با چيزهاي عيني سروكار داشته و آزمايشهاي حقيقي انجام داده و حتي به اكتشافاتي نيز نائل شده است. موس جادو را پديدهاي اجتماعي ميداند و مهمترين نكتهاي كه در كتاب در برنامه كار خود قرار ميدهد، اين است كه نشان دهد جادو در ميان ساير پديدههاي اجتماعي، بهجز دين، از چه جايگاهي برخوردار است. از نظر او جادو هيچ خويشاوندي حقيقي با هيچ چيز جز دين از يك سو و علم و فناوري از سوي ديگر ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.