|

رادیکال‌کردن دموکراسی

هتی اوبرین . ترجمه: امیررضا گلابی

هانا آرنت فیلسوف سیاسی بزرگ در سال 1963 پس از فرار از آلمان به نیویورک، نوشت: «بدون مشارکت و سهم‌داشتن در قدرت سیاسی نه می‌توان کسی را سعادتمند دانست و نه آزاد». اگر آرنت زنده بود و برگزیت، قدرت‌گرفتن دونالد ترامپ و انتخاب جائر بولسونارو را به چشم می‌دید، احتمالا تأسف می‌خورد از اینکه لیبرال‌ها هنوز به دموکراسی پارلمانی ایمان دارند. اعتماد عمومی به نهادهای سیاسی به‌تدریج از بین می‌رود. درحالی‌که دست‌راستی‌ها پشت سر مقتدران فاشیست راه افتاده‌اند، نیروهای مترقی در عوض به برنامه‌هایی روی آورده‌اند که هدفشان مرکززدایی از قدرت سیاسی است. در بارسلونا انقلابی آرام در حال رخ‌دادن است. پلتفرم «بارسلونا برای همه1» گام اولی است در جنبش رو‌به‌رشد «شهرهای بی‌باک» که هدفش رادیکال‌کردن دموکراسی از طریق درگیرکردن حداکثری مردم است. دولت‌های منتخب مادرید، گرونوبل، پادوآ و والنسیا بازتابی‌اند از این نظر آرنت که دموکراسی حقیقی یعنی اینکه افراد محلی درباره موضوعات سیاسی بحث کنند و تصمیم بگیرند. آرنت تحلیل دموکراسی مدرن را با انقلاب‌های فرانسه و آمریکا آغاز می‌کند. تأسف آرنت از آن بود که روح جان‌بخش این انقلاب‌ها طی قرن‌های بعد از میان رفت. شهروندان مدرن از آزادی‌های سیاسی خود محروم بوده‌اند؛ با اینکه آزادی مدنی به دست آوردند و احزاب را انتخاب می‌کردند ولی قدرت مشارکت فعال در حاکمیت سیاسی را از کف دادند. همان‌گونه‌ که آرنت نوشته، «آزادی سیاسی، به بیان کلی، یا به معنای حق مشارکت در حکومت است یا اصلا معنایی ندارد». او بر این باور بود که پیروی از طرح هابزی نابسنده است، طرحی که بنا به آن مردم قدرت حاکمیت بر خویش را به نهادی حاکم واگذار کنند که به نیابت از ایشان عمل کند. اینکه توهم آرنت نسبت به دموکراسی پارلمانی رفع شد، به‌واسطه تجربه‌ای شخصی روی داد. آرنت در مقام یک یهودی که شاهد قدرت‌گرفتن ناسیونال سوسیالیسم در آلمان بود، متوجه شد بی‌اعتمادی عمومی به نظام متکی بر احزاب بستر مناسبی برای بالیدن «گروه‌های چماق‌به‌دست» فراهم می‌کند که کارشان قربانی‌کردن غیرخودی‌ها بود. از نظر آرنت دموکراسی پارلمانی نه‌تنها نمی‌تواند افراطی‌گری را تعدیل کند یا اقلیت‌های سیاسی را در پناه بگیرد، بلکه خودش بخشی از مشکل است. دموکراسی پارلمانی منافع شهروندان را به حوزه خصوصی محدود می‌کند و هیچ میدانی برای شنیدن عقاید دیگران یا بحث عمومی باز نمی‌کند. در دموکراسی پارلمانی تنها عرصه ابراز وجود سیاسی صندوق رأی است، کهنه‌ابزاری که به‌راحتی ممکن است به دست استبداد اکثریت بیفتد. آرنت برای پاسخ‌گفتن به این نواقص الگویی را که خود از دموکراسی در نظر داشت پیش نهاد، یعنی دموکراسی شورایی. ایده آرنت بسیار ساده بود: مردم محلی باید در مجامعی گرد هم آیند و درباره امور سیاسی بحث کنند و دست به انتخاب افرادی بزنند که منافع ایشان را در شوراهای مرتبه بالاتر نمایندگی کنند. این ایده‌ها ملهم از دموکراسی آتن بود که در آن شهروندان در اماکن عمومی دولت‌شهر (polis) به بحث درباره امور سیاسی می‌پرداختند. در آتن دولت‌شهر فضایی برای طرح بحث‌های سیاسی بود درحالی‌که خانه (oikos) حوزه خصوصی خانواده، زنان و بردگان بود. «تنها عامل اصلی تولید قدرت با هم زندگی‌کردن مردم است» و دولت‌شهر «سرمشق تمام سازماندهی‌های سیاسی غرب است». آرنت این جملات را در کتاب 1958 خود یعنی «وضع بشر» گفت. اما تعریف آرنت از «امر سیاسی» برخلاف این نظریه از آب درآمد. از آن به بعد الگوی دموکراسی شورایی آرنت، بدون درنظرگرفتن بافت تاریخی اصلی آن، به‌عنوان یک آزمایش ذهنی اتوپیایی به سخره گرفته شده است. آرنت می‌نویسد «موضوعاتی که به یقین منجر می‌شود قلمرو متخصصان است نه عموم مردم». مبنای بحث درمورد شورا در کار آرنت تا حدی مبتنی است بر تفکیکی که آرنت میان سیاست و رویه‌های اجرائی می‌نهد. سیاست باید جایی متوقف شود وگرنه همه‌چیز سیاسی می‌شود و بحث به تسلسل می‌افتد. از نظر او امور فنی، علمی و اقتصادی اموری سیاسی نیستند. پرسش‌های سیاسی، برخلاف مسائل قلمرو مدیریت و رویه‌های اجرائی، پرسش‌هایی‌اند که نمی‌توان به استناد امور واقع پاسخی برایشان یافت. این مرزکشی آرنت یادآور مفهوم باستانی «تخنه» است، واژه‌ای یونانی به معنای دانشی دال بر فناوری و صنعت‌گری و متمایز از بحث‌های آزاداندیشانه مطرح در دولت‌شهر مشورتی. آرنت می‌نویسد «در موضوعات حقیقتا سیاسی همیشه مجالی برای اختلاف آراء در میان بازیگران عقلانی وجود دارد و همیشه امکان انتخاب هست». همین تمایز باعث شد که اعتبار نظریه او از بین برود. در میزگردی که به سال 1972 در تورنتو برگزار شد، فیلسوف آلمانی، آلبرشت ولمر از آرنت خواست مثالی از یک مشکل اجتماعی فنی که سیاسی نباشد ارائه دهد. ولمر گفت: «از هر حوزه‌ای می‌خواهی مثال بزن: آموزش، بهداشت و درمان یا مسائل شهری، حتی مسئله ساده استانداردهای زندگی». جواب آرنت این بود که هریک از این مشکلات «دو وجه» دارند و در مورد یکی از این وجوه «نمی‌توان بحث کرد». سپس او مثالی از یک مسئله غیرقابل بحث می‌زند؛ «هر انسان برای اینکه بتواند زنده بماند و زندگی شرافتمندانه‌ای داشته باشد، به چند متر جا نیاز دارد». حرفی که آرنت زد، خودش را نقض می‌کرد؛ چون معنی واژه «شرافتمندانه» در گروه تفسیر ما از آن است. آرنت خواهان نظامی سیاسی بود که مستقیما شهروندان را درگیر کند اما چنان دامنه تعریف سیاست را تنگ کرد که چیزی بیش از نمودی و حرفی از آن باقی نماند. آرنت در جست‌وجوی آزادی سیاسی از این نکته غافل بود که نهادهای فناوری، علم و اقتصاد کل زندگی سیاسی را احاطه کرده‌اند. اگرچه نظریه آرنت نقصانی منطقی داشت ولی می‌توان نقدهای روشن او را به نظام پارلمانی در حکم پیشگویی افسون‌زدایی از نهادهای سیاسی امروزی دانست. تمایز دردسرساز میان امر سیاسی و امر فنی یادآور جست‌وجوی معاصر برای سیاستی ورای فن‌سالاری است - سیاستی که عاطفه و تجربه آدمی را در نظر می‌گیرد. سیاست کجا به پایان می‌رسد و مدیریت کجا شروع می‌شود؟ چقدر می‌توان دولت را دگرگون کرد تا شهروندان را به مشارکت در کار حکومت کشاند و حدود بحث سیاسی کجاست؟ آیا شهروندان باید در تمام مسائل سیاسی حق اظهارنظر داشته باشند، هرچقدر هم که آن مسئله فنی باشد؟ سیاست معاصر درگیر چنین پرسش‌هایی است؛ از جنبش‌های معطوف به اداره شهر گرفته که دموکراسی را در شهرداری‌ها برقرار می‌کنند تا تلاش‌های جان مک‌دانل [از حزب کارگر بریتانیا] برای دگرگون‌کردن دولت و «به‌دست‌گرفتن قدرت برای دادن قدرت به ضعیفان». آرنت مثال‌های واقعی اندکی از دموکراسی شورایی در اختیار داشت. او به کمون پاریس، شوراهای روسیه در 1905 و 1916 و شوراهای خودجوش انقلاب 1956 مجارستان اشاره می‌کرد. این قبیل برنامه‌ها در نظر او آرمانی بودند؛ برنامه‌هایی که در زمانی شکل گرفتند که مشارکت حکم مرگ و زندگی را داشت. چنان‌که منتقد آرنت، مارگرت کانووان اشاره کرده «سیاستی غیرعادی ازاین‌دست... چیزی است استثنائی و هرگز نمی‌تواند جایگزین کاملی باشد برای سیاستی که درگیر منافع روزمره است». در زمان انقلاب و جنگ، سیاست چنان فوریتی پیدا می‌کند که نمی‌توان چیزی را جایگزین آن کرد. مسئله این است که چگونه می‌توان مشارکت همه اقشار شهروندان را در روال‌های هرروزه دموکراسی تضمین کرد. اگر آرنت امروز زنده بود، به‌جای آن مثال‌ها، به دولت بارسلونا و جنبش شهرهای بی‌باک اروپا استناد می‌جست و اینها را مثال عملی دموکراسی شورایی معرفی می‌کرد. مدل افقی گروه‌های محلی و هماهنگ‌کننده‌های منتخب آنها در جنبش «بارسلونا برای همه» تصویری است از دیدگاه آرنت درخصوص شوراهای چندلایه. این پلتفرم در مقابل قاموس حزبی مقاومت می‌کند و در عوض در پذیرفتن مردمی که از پیش هیچ خبرگی‌ای در سیاست ندارند، تأکید دارد. ابزارهای نظیر نرم‌افزار متن باز (اپن سورس) دسیدیم (Decidim) میادین دیجیتالی (فوروم‌هایی) برای اظهارنظر همه فراهم می‌کند و «بارسلونا برای همه» تضمین‌کننده این است که انقلاب دموکراتیک بدون مشارکت فعال شهروندان «غیرممکن» است. این پروژه‌های معاصر پاسخ‌های بدیلی برای دغدغه اصلی آرنت ارائه می‌کنند؛ یعنی این دغدغه او که دموکراسی پارلمانی همیشه بی‌ثبات و نابسنده بوده. از زمان نگارش کتاب «در باب انقلاب» آرنت به سال 1963 نظریه دموکراسی شورایی او نادیده گرفته شده است. محققان و روزنامه‌نگاران به‌جای آن ترجیح می‌دهند بر اثر معروف او یعنی «درباره توتالیتاریسم» که چارچوبی منسجم‌تر دارد، تمرکز کنند. بااین‌حال دفاع او از دموکراسی شورایی در حکم نوعی پیشگویی بود. بصیرت ماندگار آرنت نه عرضه‌کردن یک نظریه بی‌نقص بلکه تشخیص مشکلاتی بود که امروزه هم هنوز دامنگیر دموکراسی پارلمانی است. پی‌نوشت: 1. Barcelona en Comú: برنامه‌ای عملی است که شهروندان بارسلونا در سال 2014 به راه انداختند و دستور کار آن دفاع از عدالت اجتماعی و دموکراسی مشارکتی است. منبع: ورسو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.