نگاهی به کتاب «بحرانهای جمهوری» هانا آرنت
در ذم دولتگرایی مسلط و مدح شوراها
گروه اندیشه: هانا آرنت فیلسوف کاملا شناختهشدهای در ایران است. بیشتر آثار مهم او به فارسی ترجمه شدهاند و چهبسا او را بتوان در میان برخی فیلسوفان قرن بیستم که ترجمههای مغلوطی از آثارشان ارائه شده، فیلسوف خوششانسی دانست: «انقلاب» و «خشونت» را عزتالله فولادوند، «وضع بشر» و «حیات ذهن» را مسعود علیا و بخشی از کتاب «خاستگاههای توتالیتاریسم» را محسن ثلاثی ترجمه کرده است. بهتازگی نشر فرهنگ جاوید کتاب مهم دیگری از آرنت، «بحرانهای جمهوری»، با ترجمه علی معظمی منتشر کرده است. کتاب شامل چهار مقاله است که به برخی از جدیترین مسائل سیاسی جامعه آمریکا و دنیا در دهه 1960 میپردازد. آرنت که از هولوکاست جان سالم به در برده و به ایالات متحده مهاجرت کرده بود، در این کتاب بحرانهای موجود در یکی از بزرگترین جمهوریهای معاصر و ابرقدرتهای جهان را در بحرانیترین دهههای قرن بیستم بررسی میکند. موضوعات این کتاب از افشاگریهای مربوط به اوراق پنتاگون تا جنبش مدنی، نافرمانی مدنی، خشونت، انقلاب و جنبش دانشجویی را در بر میگیرد. تحلیلها و اظهارات آرنت در این کتاب همچنان به کار میآید و مسائلی که مطرح میکند هنوز مهماند: دروغگویی در سیاست، معنا و امکان نافرمانی مدنی، خشونت در سیاست، انقلاب و زمینههای آن و مسئله مفهوم و کارکرد دولت. مقاله فصل اول کتاب با عنوان «دروغگویی در سیاست» به مرور اسناد پنتاگون میپردازد و رویکردهای پراگماتیستی در علوم انسانی را نقد میکند و نشان میدهد چگونه تقلیل مسائل به اعداد و ماتریسها بشر را به خطا میبرد. آرنت در مقاله دوم با عنوان «نافرمانی مدنی» از «حق بر تشکیل انجمن» میگوید و میکوشد نشان دهد نافرمانی مدنی دقیقا چیست، چه ویژگیهایی دارد و در کجا میتوان گفت نافرمانی مدنی رخ داده است. او در این فصل حق نافرمانی مدنی و تثبیت آن در نهادهای سیاسی را مطرح میکند. در مقاله سوم، «درباره خشونت»، نیز بر مسائلی متمرکز است که از دل جنبش حقوق مدنی و جنبش دانشجویی دهه 1960 برآمدند و مشخصا به رخدادها و مباحثی میپردازد که بر زمینه قرن بیستم برانگیخته شدند. او این قرن را به تأسی از پیشبینی لنین (قرن جنگ و انقلاب) قرن خشونت مینامد.به نظر میرسد بسیاری از مباحث کتاب که مربوط است به آمریکای دهههای 1960 و 1970 اکنون دیگر کارایی چندانی ندارند و چهبسا بیشتر جنبه تاریخی پیدا کردهاند. درباره این ادعا مجال بحث و جدل بسیار است، بااینحال شاید بخشهایی از فصل آخر بتواند این اتهام را از کتاب آرنت دور کند. چون بحثهایی که در این فصل مطرح میشود، در کنار مباحث تاریخی درباره جریان چپ و لیبرالیسم و اتحاد جماهیر شوروی و سوسیالیسم، اکنون بیش از هر زمانی در هر گوشهای از جهان مهم شدهاند؛ در زمانهای که جهانیسازی و مرزهای بسته در نقطهای به هم رسیدهاند که ماحصل آن چیزی نبوده جز زوال الگوهای غالب دولتداری. آرنت در بخشی از مصاحبهای که با آدلبرت رایف، نویسنده آلمانی، در سال 1970 انجام داد (فصل چهارم کتاب)، به دنبال جایگزینی برای دولت است و آن را در نظام شورایی جستوجو میکند. این نظام از نظر او تبلور دموکراسی مشارکتی است، هرچند آرنت نسبت به تحقق آن چندان خوشبین نیست. او معتقد است هیچکدام از انقلابها نتوانستهاند مفهوم دولت و حاکمیت آن را تغییر دهند و تنها کاری که کردهاند فقط براندازی شکلی از حکومت و جایگزینی آن با شکلی دیگر بوده است: «از انقلابهای قرن هجدهم به بعد، هر تحول بزرگی در واقع اصول نوع کاملا جدیدی از حکومت را بسط داد که مستقل از همه نظریههای انقلابی پیشین، مستقیما از خود جریان انقلاب برآمد». او در نیمه دوم این مصاحبه مشخصا از شوراها دفاع میکند و تأکید دارد شکل جدید حکومت باید نظام شورایی باشد که هر بار و در همه جا نابود شده است، یا به دست بوروکراسی ملت-دولت یا دستگاه حزبی. بااینحال، بدبینی آرنت سر جایش است؛ ولی این نظام را صرفا آرمانشهر مردم میداند نه نظریهپردازان و ایدئولوژیها. او این شکل از اداره جامعه را تنها بدیلی میداند که در تاریخ ظهور کرده و بارها هم ظاهر شده است. مثالهایی مهم هم برای این ادعا میآورد: «در همه انقلابهای سازماندهی خودانگیخته شوراها رخ داده، در انقلاب فرانسه، در انقلاب آمریکا با جفرسن، در کمون پاریس، در انقلابهای روسیه، در طلیعه انقلابهای آلمان و اتریش در انتهای جنگ جهانی اول و در نهایت در انقلاب مجارستان». آرنت بر این باور است که این شوراها هرگز نه در نتیجه یک سنت یا نظریه آگاهانه انقلابی بلکه هر بار کاملا خودانگیخته پدید آمدهاند؛ چنانکه گویی هیچگاه پیشازآن چنین چیزی وجود نداشته است. او نتیجه میگیرد که نظام شورایی بر تجربه عمل سیاسی منطبق است و از همین تجربه برمیآید. اما این شوراها و نظام شورایی مد نظر آرنت چیست؟ آرنت خیلی روشن حرف شوراها را بازگو میکند: «ما میخواهیم مشارکت کنیم، میخواهیم بحث کنیم، میخواهیم عموم صدایمان را بشوند و میخواهیم امکانی برای تعیین مسیر سیاسی کشورمان داشته باشیم. چون کشور بسیار بزرگتر از آن است که ما بتوانیم همه گرد هم بیاییم و سرنوشتمان را رقم بزنیم، به فضاهای عمومی متعددی در داخل آن نیاز داریم. اتاقکی که برای رأیدادن تعبیه شده، بسیار کوچک است؛ چون فقط برای یک نفر جا دارد. احزاب کاملا نامناسباند؛ در داخل احزاب اکثر ما صرفا انتخابکنندگانی هستیم که افکارمان هدایت میشود. اما اگر ده نفر از ما دور یک میز جمع شویم، هرکدام نظرمان را بیان کنیم... معلوم میشود که کدامیک از ما برای ارائه نظراتمان به شورایی بالاتر مناسبتریم» (ص 261). آرنت اضافه میکند که اصلا لازم نیست تکتک ساکنان یک کشور عضو چنین شوراهایی باشند. چون نه همه مردم میخواهند و نه لزومی دارد درگیر مسائل عمومی شوند، پس روند خودانتخابگرایانهای ممکن میشود که از طریق آن در کشور یک گروه نخبه سیاسی حقیقی گرد میآیند. باوجوداین روشن نیست شوراهایی که آرنت از آن دم میزند، صرفا تغییری در مفهوم عام دولت است یا در نقطه مقابل آن ساخته میشود، بهویژه وقتی به تجربیات شورایی قرن بیستم توجه میکنیم. ولی گویا به نظر میرسد این شوراها بناست در تقابل با ملت-دولت تعریف شوند. بههرحال، آرنت از شکلگیری مفهوم جدیدی برای دولت میگوید - دولتی شورایی که با اصول حاکمیت بیگانه است، برای انواع فدراسیونها بسیار مناسب است و قدرت در آن به شکل افقی ساخت مییابد؛ نه عمودی؛ اما اگر از آرنت بپرسید دورنمای تحقق این دولت چیست، خواهد گفت: «اگر اصلا بتواند شکل بگیرد، خیلی به آرامی خواهد بود و بنابراین شاید در نهایت در طلیعه انقلاب بعدی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.