آواز ناتمام فلسطين و شعر جهان عرب
نسيم آصف: «درخت زيتون» با عنوان فرعي «شعر مقاومت فلسطين»، مجموعهاي از شعر شاعران عرب با محوريت فلسطين است كه توسط غسان كنفاني گردآوري شدهاند و سيروس طاهباز آنها را به فارسي برگردانده است. اين كتاب البته در ترجمه فارسياش ضميمههايي هم دارد كه به بخش اصلي كتاب اضافه شدهاند. ترجمه طاهباز از شعرهاي اين مجموعه به سالها پيش برميگردد و البته حكايت انتشار اوليه آنها به روايت خود او چنين است: «از سال 1948 تا به امروز، قلب فلسطين زخمي و خونچكان است و هركس كه ذرات شرف را در وجودش حس ميكند -در هر گوشه جهان كه باشد- نسبت به آن نميتواند بياعتنا باشد. راقم اين سطور نيز -كه خود را از اين دست مردمان ميپندارد- در سال 1349، اين دفتر را اندكي پس از انتشار متن اصلي، به فارسي برگرداند و در آن زمان -از بيم داغ و درفش- نام كوروش مهربان را براي خود برگزيد. در همان سال، اين مجموعه را دوستم غلامرضا امامي در كتاب موج منتشر كرد.» هربخش از شعرهاي اين مجموعه، مقدمهاي كوتاه در معرفي شاعر دارد كه گردآورنده و نويسنده مقدمه غسان كنفاني است. در چاپ فارسي كتاب، شعري از محمود درويش به كتاب اضافه شده كه تازهتر از بقيه شعرهاي كتاب است. اين شعر بلند كه «تپه آويشن» نام دارد توسط مترجم به كتاب اضافه شده. تپه آويشن به عنوان نماد و مظهري از مقاومت مردم فلسطين شناخته ميشود و طاهباز دليل اين اتفاق را اينچنين شرح داده است: «تپه آويشن -كه همان تل زعتراست- نام يك اردوگاه فلسطيني در بيروت بود كه در جريان جنگ داخلي لبنان، شصت روز در محاصره بود. ساكنان اردوگاه آسيبديده از محاصره وحشيانه، تا سقوط آن مقاومتي قهرمانانه نشان دادند.» غسان كنفاني مقدمهاي براي اين مجموعه نوشته و در اين مقدمه به ادبيات مقاومت فلسطين و در اين ميان نقش شعر در اين ادبيات پرداخته و در بخشي از مقدمهاش نوشته: «پس از سال 1948، ادبيات فلسطيني بناي جنبش تازهاي را پي ريخت كه مناسبتر است آن را ادبيات غربت ناميد تا ادبيات فلسطين يا ادبيات آوارگان. در اين جنبش، شعر مهمترين عامل شناخته ميشود كه در طول سالهاي اخير به پيشرفتهاي قابل ملاحظهاي از نقطهنظر كيفيت و ساختار نائل آمده است. خاموشي كوتاه پس از جنگ سال 1948، بيداري وسيعي را به دنبال داشت و از آن پس بود كه شعر به صورت بازتابي از شور و التهاب مردم درآمد. شعر فلسطين، با توجه به روش ادبيات عرب و بيگانه، اندك اندك قواعد سنتي را در هم شكست و طغيانهاي احساساتي كهنه را زير پا گذاشت و بازتابنده حسي شد يگانه از اندوهي ژرف كه بيشتر با موقعيتهاي واقعي خود همساز بود. از جانب ديگر، ادبيات مقاومت در فلسطين اشغالشده با برخوردي ريشهاي همراه بود؛ زيرا با مهاجرت يك نسل از نويسندگان و مردم، شالوده ادبيات عرب در اين سرزمين از هم گسسته بود و آنها كه به زندگي در فلسطين ادامه ميدادند، اغلب روستايياني بودند گرفتار انواع محدوديتهاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي كه در هيچ نقطه دنيا نميتوان نظيري براي آن يافت». كنفاني معتقد است كه اين ادبيات با وجود همه مشكلات و موانع توانسته به صورت ادبياتي واقعي ببالد و چهره و شخصيت مبارزان را بازنمايي كند. كنفاني در اين كتاب، اشعاري از محمود درويش، فدوي طوقان، سالم جبران، سميح القاسم و توفيق زياد را انتخاب كرده است. اما در چاپ جديد اين مجموعه شعر كه اينك با نام «درخت زيتون» منتشر شده، ضميمهاي با مقدمه غلامرضا امامي به چاپ رسيده و شعرهايي به كتاب افزوده شده است. از جمله شعرهايي از شاعران ايراني كه براي فلسطين سروده شدهاند. در اين بخش، پنج شعر از م.آزاد، قيصر امينپور، سيمين بهبهاني، محمدعلي سپانلو و اسماعيل شاهرودي انتخاب شدهاند. همچنين دو شعر از محمود درويش با نامهاي «محمد» و «بدرود با ادوارد سعيد» و نيز شعري از سميح القاسم با عنوان «ميروم...»، با ترجمه امامي به كتاب اضافه شده است. در بخشي از شعر «عاشقي از فلسطين» از محمود درويش ميخوانيم: «چشمهاي تو خاريست در دل؛/ آزارنده، اما ستايشانگيز./ من آن را از طوفان در امان ميدارم/ و شباهنگام با درد، آن را ميشكافم./ اين زخم، هزاران ستاره را روشني ميدهد،/ مرا از اكنون به آينده ميبرد/ كه از هستي من گراميتر است/ و هنگامي كه چشم تو را ميبيند،/ فراموش ميكنم كه روزگاري ما دو همزاد بوديم در پشت دروازه...». انتشارات روزبهان بهتازگي كتاب ديگري هم در حوزه شعر عرب به چاپ رسانده است كه «شعر جهان عرب» نام دارد و فيروز شيروانلو مترجم آن است. فيروز شيروانلو، مترجم و نقاش و از چهرههاي فعال كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در سالهاي پيش از انقلاب بود. «شعر جهان عرب» كه بهتازگي به چاپ رسيده، مجموعهاي است كه سالها در اختيار محمدرضا اصلاني بوده و او اين مجموعه را براي انتشار به نشر روزبهان سپرده است و غلامرضا امامي نيز ضمن نوشتن مقدمهاي براي اين كتاب، زندگينامه شاعران و پاورقيهايي براي درك بهتر واژهها را به آن افزوده است. بعد از مقدمه امامي، سه متن از محمدرضا اصلاني، م.آزاد و احمدرضا احمدي آمده كه هر سه در سال 68 نوشته شدهاند. م.آزاد در بخشي از متنش با نام «آن سالها» نوشته: «در اين زمانه فراموشكار، فيروز شيروانلو را كه ميشناسد؟ اين هنرشناس، طراح، گرافيست، نقاش، نويسنده انديشهورز، شورشگر، پوينده راههاي دشوار و ناشناخته را، انساني كه با دستهاي خالي فرهنگآفرين بود و در كار هنر هم، سرمايه اصلي را نيروي كار ميدانست. او سرشار از نيرويي سازنده با تخيلي غني بود. اين چهره عميق رمانتيك كه در كار، سخت جدي مينمود و سختگير، در زندگي خصوصياش، مهربان بود و باگذشت. او كه بيسروصدا، بيسوداي نام، ثروت و مقام، سازمانها و نهادهاي فرهنگي گسترده و بلندآوازهاي را سامان داد: سازمان انتشارات كانون مركز سينمايي، مركز پژوهشهاي فرهنگي كانون، فرهنگسراي نياوران، موزه فرش، موزه رضا عباسي و چند موزه ديگر...». متني كه احمدرضا احمدي درباره فيروز شيروانلو نوشته، «به كوچه آمدم، باران ميباريد» نام دارد و در بخشي از آن ميخوانيم: «ياد دارم آن هنگام را كه باران در خيابان بود و هنوز پيادهروها مه صبحگاهي و دود شهر تهران را به تن داشتند، من و آيدين، در كوچه پشت بيمارستان ساسان تهران، تو را در آمبولانس گذارديم. من ايستاده بودم و بر شانه آيدين گريه ميكردم. دو گيتي بر سرم آوار بود. نميآرميدم. بيدار هم نبودم. خواب سنگين هم نبود. روز نميايستاد. روز در حركت روزانه بود. در پيادهرو، عابران، بيملامت مرگ در كنار من و آيدين، در رفتوآمد بودند. صبح تلخي بود. تو از من رميده بودي، فتوت هميشه، ديگر در دستانت نبود؛ دو دست سفيد و سرد. من با تو تا قبرستان نيامدم. مرا عذر بود كه نميتوانستم. دو دست تو كه هميشه در جستوجو بود، دو دست تو كه هميشه آموخته بود و آموزگار بود، اكنون در انبوه خاكها از جهان ما گم ميشد. آرام خفته بودي. روزي از يك زمستان عمر ما بود. اما از اينروز زمستان، تو را نصيبي نبود. ديگر زمستان و تابستان، بهار و پاييز را با تو تقسيم نكرديم. شاخه و برگهاي بارانخورده را ديگر نميديدي. ديگر لكههاي آفتاب را بر پرتقالهاي كنار خيابان نميديدي. نميديدي كه مردي ژندهپوش در ساعت 9 صبح در يك زمستان، گلهاي نرگس را به عابران تعارف ميكند. ديگر براي سيگار عابري، كبريت روشن نميكردي. ديگر خوشههاي انگور در تاكستانها، در تابستان و در غيبت تو آفتاب را در خود خانه ميدهند». در مجموعه «شعر جهان عرب»، اشعاري از شاعران الجزاير، تونس، سوريه، عراق، فلسطين، لبنان و مصر ترجمه شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.