|

پیوند کتاب و تغزل در دفتر شعر «بالی از عقیق، بالی از چخماق» فؤاد نظیری

کتابخانه‌های جهان در باغ‌های تغزل

در شعرهای فؤاد نظیری، چه در مجموعه پیشین او با عنوان «آوازهایی برای گله‌یِ گنجشک‌ها» و چه در کار اخیرش به نام «بالی از عقیق، بالی از چخماق»، که آن را دنباله‌ای بر کار قبلی نیز می‌توان خواند، آن‌چه حائز اهمیت است این است که زبان تغزل نه صرفا بیانگر احوالات شخصی دو تن، آن‌گونه که شاید در ظاهر امر و در بیرونی‌ترین لایه شعرها بنماید، که برسازنده فضایی مکالمه‌ای میان گذشته‌ و اکنون است. ازاین‌رو پیوند دو تن در این شعرها، پیوندی بس بزرگ‌تر و پیچیده‌تر از پیوند دو فرد را رقم می‌زند. این پیوند بزرگ‌تر و پیچیده‌تر، پیوند با قصه‌ها، شعرها و روایت‌هایی مکتوب در گذشته‌هایی دور و نزدیک است؛ به بیانی می‌توان گفت گذشته‌ای که این شعرها مدام به انحاء گوناگون به آن ارجاع می‌دهند، گذشته‌ای که در شعرهای فؤاد نظیری به‌واسطه حضورِ «یار» پدیدار می‌شود، بیش از هرکجا در ادبیات نشان‌دار شده است؛ در ادبیاتِ تمامیِ اعصار از دورترین تا نزدیک‌ترین زمان‌ها و مکان‌ها به زمان و مکانِ این شعرها. پس یارِ این شعرها نیز نه یک تن، که مجموعی از تن‌هایی است که در مجموعه‌ای از ادبیات مکتوب جاودانه شده‌اند و به بخشی از میراث ماندگارِ ادبیات ایران و جهان تعلق دارند. این حضور گذشته ادبی در هر یک از دو مجموعه‌ی دنبالِ همِ فؤاد نظیری به شکلی ظاهر شده است و این تغییرشکل از دفتری به دفتر دیگر حکایت از گذر زمان از خلال سطرهای این دو دفتر دارد. در دفتر اول، خودِ گذشته ادبی که زبان و فضای شعرها از آن مایه گرفته هنوز آن‌چنان بر ما آشکار نیست، اگرچه نشانِ آن را در زبان شعر و برخی ارجاعات می‌بینیم اما در آن دفتر، بیشتر تأثیرِ گذشته ادبی است که خود را نشان می‌دهد. شاید بتوان گفت که در «آوازهایی برای گله‌یِ گنجشک‌‌ها» سوژه تغزل حضوری واقعی‌تر و بی‌واسطه‌تر دارد، چنان‌که گویی از خاطره رخداد تغزلی هنوز زمان زیادی نگذشته و چه‌بسا این رخداد به زودیِ زود تکرار شود. پس هنوز نیازِ چندانی نیست برای جایگزینی استعاری این سوژه با مابه‌ازایی که آن را یا غیاب آن را تداعی کند. در «آوازهایی برای گله‌یِ گنجشک‌ها» شاعر کلمات شعرش را به یار می‌بخشد و او را روانه به‌سوی گله‌ی گنجشک‌ها می‌کند. یار، انباشته از سطرهای شعر، کلمات را به نُکِ گنجشک‌ها می‌گذارد و آن‌ها را به‌سوی گذشته پَر می‌دهد: «آوازهای مرا بردار و/ بپاش/ برای گله‌ی گنجشک‌ها./ بگذار هر مصراع را به نوک بگیرند و/ پرواز کنند/ تا آن بی‌کرانه‌ی آبی/ که با سیاهی خواهد نشست،-/ کوچک‌ترین پرِ نوسال‌ترین گنجشک، اما/ مرا کفایت خواهد کرد/ ای یار،/ اگر تو بر آن به مهر/ نگاهی کرده باشی و/ به او شعری خورانده باشی». (آوازهایی برای گله‌یِ گنجشک‌ها/ ص10) در «بالی از عقیق، بالی از چخماق» اما گنجشک‌ها که از شعر شاعر، شعری برانگیخته از رخداد تغزلی، انباشته بودند این‌بار انباشته‌تر بازگشته‌اند و با خود کلماتی از کتاب‌هایی دیگر را آورده‌اند. کتاب‌هایی متعلق به کتابخانه‌های جهان. پس شاعر، در فاصله‌ای دورتر از یار، دوباره دست‌به‌کار می‌شود، این‌بار با داشته‌هایی تازه و متنوع و غنی‌ترشده و درعین‌حال سنگین‌‌شده از بارِ اندوه، بارِ فاصله‌ای که گویی بعیدتر شده است. این فاصله را آمیزه‌ای از غمی سنگین‌تر از غمِ پیشین، غمی بزرگ‌تر و بار گرفته از کلمات دیگرانی در گذشته پُر کرده است. طیف رنگ‌های روشن دفتر پیشین، در «بالی از عقیق، بالی از چخماق» جای خود را به طیفی خاکستری می‌دهد. فضا و کلمات سنگین‌ترند و بارِ اندوه جان‌کاه‌تر. گویی اندوه پیشین در گذرِ زمان رسوب کرده و پخته‌تر شده است و شعرها نشان از رنجی دارند که رنگی دارد از رنج‌هایی رسوب‌کرده در بی‌شمار متون جهان از دیرباز تا اکنون. از کهن‌ترین معشوقه‌های ادبیات جهان ردی در این دفتر شعر هست. «آوازهایی برای گله‌یِ گنجشک‌ها» و «بالی از عقیق، بالی از چخماق» را با هم اگر بخوانیم با سفری مواجه می‌شویم اول از جسم به کلمات و دوم از کلمات به جسم. در دفتر اول تن کلمات را به خود جذب می‌کند و می‌پراکند و در دفتر دوم همین تن در هیئت کلمات بازمی‌گردد چنان‌که جز با کلمه دریافتنی و دست‌یافتنی نیست اگر در دفتر پیشین خود به‌تمامی و بی‌واسطه مرئی بود و دست‌یافتنی‌تر و دیگر متون ادبی در پس آن پنهان بودند نه این‌که خودِ آن تن باشند یا شرطِ حضورِ آن. او دیگر از تبارهای ادبی خود جدایی‌ناپذیر است و حضورش جز با احضار آن تبارهای ادبی ممکن نیست، چنان‌که در سطرهایی از شعری از همین دفتر، راوی او را از چرخه اعصار طلب می‌کند: «ای یار/ بیا/ ز چرخه‌ی اعصار». درواقع اگر در «آوازهایی برای گله‌یِ گنجشک‌ها» کهن‌ترین محبوب‌ها و دلدارهای ادبیات جهان در ناخودآگاه شاعر حضور دارند بی‌آن‌که آشکارا رخ نشان دهند در دفتر بعدی، سوژه تغزل متشکل از آن‌هاست و جدا از آن‌ها قابل تصور نیست: «تو را نشانِ زیباترین زنانِ بشکوه‌ترین رمان‌های جهان/ که خوانده‌ام و/ دوست می‌دارم/ دوست می‌دارم/ بدان/ ای یار!» و بلافاصله بعد از آن: «در اضطرابِ زمان/ سراغِ نهانی‌ترین کتابخانه‌های جهان را/ از چشمانِ رازناکِ تو می‌گیرم/ و رازِ لایزالِ عاشقانه‌های چخوف را/ در رازِ بازیِ تو می‌جویم...» (بالی از عقیق، بالی از چخماق/ ص 69). گویی پرده‌ای که در دفتر پیشین میان ما و منابع مکتوب کلام شاعر حائل بود این‌جا کنار رفته است و ما همزمان شعر را می‌بینیم و پشتِ شعر را و پشتوانه شعر را، بی‌آن‌که در این مرئی‌کردن منابع ادبی ردی از نمایش و خودنمایی باشد آن‌چنان‌که برخی اثر ادبی را به نمایش خوانده‌ها تقلیل می‌دهند. شعرهای فؤاد نظیری اما، چه در این دفتر اخیر و چه در دفتر پیشین، به‌هیچ‌وجه این‌گونه نیست اگرچه آشکارا به اتصال شاعر به پشتوانه‌های محکم ادبی گواهی می‌دهد. شعرهای او چه‌بسا به‌ظاهر ساده بنمایند، اما این ساده‌بودن نه نشان از تهی‌بودن که نمودی است از آنچه در شعر به آن سهل و ممتنع می‌گویند و این متفاوت با ساده‌کردن شعر برای باج‌دادن به مخاطب و سهل‌الهضم‌کردن آن برای تکثیر در فضای مجازی است، آن‌گونه که امروز در مواردی نه‌چندان اندک به چشم می‌خورد. شعرهای فؤاد نظیری اگرچه گاه به‌غایت نمایشی‌اند و تأثیرپذیرفته از ادبیات نمایشی، اما خود را نمایش نمی‌دهند. در این شعرها در عین انباشتگی‌شان از دانش ادبی از اظهار فضلِ بی‌خودی نشانی نیست. پشتِ این شعرها پشتوانه‌ای از فرهنگ خوابیده است، پشتوانه‌ای از کلمات مکتوب و این‌گونه انباشتن متن از ارجاعات ادبی و چکاندن عصاره ادبیات گذشته در بیانی تغزلی، نوعی رویارویی آرمان‌خواهانه با طلبِ مرگِ کتاب و میراثِ مکتوب را در تنِ سوژه تغزلِ این شعرها نشان‌دار کرده است. این شعرها نه تشویق به تکثیر و فراموشی که تشویق به توقف و خواندن و به‌خاطرسپردن می‌کنند. سهل‌اند اما دیریاب و ازهمین‌رو تن نمی‌دهند به لُغزشدن و به هیئت جمله قصار درآمدن و دست‌به‌دست‌شدن و سرانجام ازیادرفتن. شعرها ساده‌اند اما رد زبان‌ورزی و تسلط بر زبان و اتصال به میراثی پربار از زبان در آن‌ها به‌خوبی مشهود است و خوشبختانه این تسلط به آن‌ نینجامیده است که شاعر «به زورِ معلومات» شعر بگوید. میراث ادبی در ناخودآگاه شاعر این شعرها به‌خوبی ته‌نشین شده، ریشه کرده و بار داده است: باری از تغزل که فرق می‌کند با سانتی‌مانتالیسمی که همواره سرِ راهِ شعر تغزلی کمین کرده است، گیریم این سانتی‌مانتالیسم گاه سر و شکلی گول‌زننده و فاضل‌مآبانه به خود بگیرد. در شعرهای تغزلی فؤاد نظیری اما چنین نیست. چه در دفتر شعر پیشین او که حال‌و‌هوایی شاداب‌تر دارد و چه در «بالی از عقیق، بالی از چخماق» که گویی اضطراب، بی‌تابی، دلتنگی، اندوه و تنهایی بر آن چیره‌تر است: «می‌دانم که عاقبت تنها خواهم ماند» (ص77). این تنهایی اما تنهایی‌ای است پر از هیاهوی کتاب‌ها. پس چه‌بسا بتوان گفت که این شعرها نه فقط شرح احوالی تغزلی که کانون مقاومتی هستند در برابر فشار این جهانِ کتاب‌زدوده که خواندن هر روز در آن به تجربه‌ای کمیاب‌تر بدل شده است. جهانی که در آن ادبیات، اعم از شعر و نثر، به شفاهیات شکسته‌بسته و زبانِ مصرفیِ فضای مجازی باج می‌دهد. این شعرها اما سخت از این بازی‌ها و باج‌دادن‌ها رویگردانند. کافی است به زبانِ آن‌ها به تأمل بنگریم که زبانی است بارگرفته از میراث ادبی کهن بی‌آنکه رنگِ کهنگی به خود گرفته باشد یا واژگان کهن را به‌مثابه اشرافیت زبانی از لغت‌نامه‌ها جدا کرده و به‌عنوان اشیائی زینتی، به‌زور در سطرهای شعر جاساز کرده باشد. فؤاد نظیری سال‌هاست به شعر و ترجمه شعر مشغول است و همچنین به ترجمه آثار نمایشی شکسپیر. اما آنچه در برخی موارد به‌عنوان پاشنه آشیل مترجمانی که خود نیز دستی در نوشتن شعر یا داستان دارند رخ می‌نماید، در شعرهای او خوشبختانه به چشم نمی‌خورد. شعرهای او ردی از ترجمه‌ای‌بودن ندارند. شاعریِ او جدا از کار ترجمه است و بیشتر شاید بتوان گفت شاعری‌اش به کمکِ کارِ ترجمه آمده است نه اینکه به عکس، کار ترجمه او را به تفنن در وادی شعرسرودن کشانده باشد. نظیری چنان‌که گفته شد در «بالی از عقیق، بالی از چخماق»، از دریچه تغزل به جهان نگریسته، اما این تغزل مکالمه‌ای عاشقانه با ادبیات ایران و جهان نیز هست. ازهمین‌رو از سادگی ظاهری این شعرها به هزارتویی راه می‌یابیم که در هر خم آن گویی با پاره‌ای از ادبیات گذشته مواجه می‌شویم. در این شعرها موضوع تغزل در قابی از ادبیات و مجموعه‌ای از کتاب‌ها گذاشته شده و ازاین‌رو در هر شعر قصه‌ای هست که با قصه‌های پیش‌گفته کامل می‌شود یا قصه‌های پیش‌گفته در آن ادامه می‌یابد. در سطرهای تغزلی این دفتر با تن‌هایی مواجهیم که گویی از سراسر تاریخ، از همه اعصار، طلب شده‌اند تا سیمرغ‌وار به هیئتی تازه اما در‌عین‌حال هم‌هویت با واحدهای سازنده خود در شعر حضور یابند و مقاومتی عاشقانه و تغزلی را رقم زنند، در برابر جهانی که در آن عشق و تغزل به تجربه‌ای گذران و روزمره‌ و زبانی مصرفی فروکاسته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.