|

پنجاه‌و‌نهمين تولد اوپک

حسين روحاني صدر*

۱۲سپتامبر ۱۹۶۰ به دعوت ونزوئلا، کشورهاي صادرکننده نفت ايران، عربستان، عراق و کويت در بغداد با هدف محافظت از منافع خود و هماهنگي و يکپارچه‌سازي سياست‌هاي نفت کشورهاي عضو، تعيين بهترين راه براي تأمين منافع جمعي يا فردي آنها، طراحي شيوه‌هايي براي تضمين ثبات قيمت نفت در بازار نفت بين‌المللي به‌منظور ازبين‌بردن نوسانات مضر و غيرضروري، عنايت و توجه ويژه به کشورهاي توليدکننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهم‌کردن درآمد ثابت براي کشورهاي توليدکننده نفت، تأمين نفت کشورهاي مصرف‌کننده به‌صورت کارآمد، مقرون‌به‌صرفه و هميشگي و همچنين بازدهي مناسب و منصفانه براي سرمايه‌گذاران در صنعت نفت اقدام به تأسيس سازمان واحدي با نام اختصاري «اوپک» كردند. اين سازمان در راستاي دفاع در مقابل سياست شرکت‌هاي بزرگ نفتي مشهور به هفت‌خواهران تأسیس شد؛ شرکت‌هایی که به دليل در اختيار داشتن تکنولوژي توليد نفت و تسلط بر شبکه حمل‌ونقل نفت خام، از افزايش قيمت نفت جلوگيري مي‌کردند و ارزش آن را به‌صورت مصنوعي در بازار پايين نگه مي‌داشتند. اوپک در دهه نخست عمر خود سعي در تداوم بقا و در دهه دوم سعي در تأثيرگذاري بر بازار نفت و اعاده حقوق کشورهاي توليدکننده را داشت. يکي از چالش‎هاي مهم آن ثبت‌و‌ضبط دقيق حوادث و رويدادهاي نفتي ايران بوده است. آيا مردان نفتي آن روزگار مشاهدات و ماجراهاي خود را به آيندگان انتقال داده‌اند؟ ميزان شفافيت در راويان نفتي از گذشته تا حال قابل‌سنجش است؟ منوچهر فرمانفرمایيان، فرزند شاهزاده عبدالحسين ميرزا فرمانفرما، فارغ‎التحصيل مهندسي نفت از دانشگاه بيرمنگام، مديرکل اداره امتيازات نفت و معادن، مديريت فروش شرکت ملي نفت ايران، عضو کنسرسيوم بين‌المللي نفت و اولين سفير ايران در ونزوئلا، امضاکننده اصلي موافقت‌نامه قاهره در سال ۱۳۳۸ و از گردانندگان اوپک بود. او مشاهدات خويش را از 37 سال سياست خارجي و نفتي ايران در دو کتاب «از تهران تا کاراکاس» (نفت و سياست در ايران) و «خون و نفت» به رشته تحرير درآورده است. او در اين مجموعه هزارو 500 صفحه‌اي به شرح جزئيات و تحليل رويدادهای مبتني بر محفوظات خود همت گماشته است. صدصفحه‌ای از این مجموعه به مشاهدات راوي از سوابق خانواده و موقعيت اروپا به‎ويژه انگلستان و سوئيس در آستانه جنگ جهاني دوم اختصاص دارد. 54 صفحه از وضعيت ايران در دوران جنگ حکايت دارد، سپس در 20 صفحه به بررسي جايگاه انگلستان و آمريکاييان در ايران پرداخته است. خاطرات منحصربه‎فردي از دولت‎هاي سهيلي، ساعد تا سقوط قوام‎السلطنه تا رزم‎آرا در 156 صفحه آمده است. او بيش از 540 صفحه به شرح جزئيات نفوذ انگليس در مسئله نفت و ايران، فسخ امتياز دارسي آمريکاييان و نفت ايران، شوروي و نفت ايران، دولت ايران و اداره امور نفت، اصول و روش اداره امتيازات نفت، مصدق و مشتريان نفت ملي، قرارداد کنسرسيوم نفت و تأسيس اوپک پرداخته است. او 576 صفحه تحليل از اوضاع نفتي 72ساله ايران از کشف نفت در دوره قاجار تا تغيير سلطنت به جمهوري اسلامي در سال 1357 مبتني بر خاطرات خود دارد. او آرای شفافي نسبت به ملي‌شدن نفت و عوارض آن در اين مجموعه ارائه كرده است. البته ديگر مردان نفتي ايران آن دوره نيز خاطرات و بخش‎هاي قابل‌توجهي از قراردادها و جريان‌هاي حاکم بر نفت ايران را به طرق مختلف به رشته تحرير درآورده‎اند. آيا مردان 40 سال گذشته نفت ايران، جزئيات عملکرد و تحليل‎هاي به‎دست‌آمده روابط حاکم بر بازار نفت ايران را به حاضران و غايبان در راه ارائه كرده‎اند؟

*كارشناس ارشد تاريخ ايران دوره اسلامي، كارشناس گروه ايران‎شناسي و اسلا‎م‎شناسي اسناد و كتابخانه ملي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.