|

ژن‌های نئاندرتالی مغز ما

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

بررسی ویژگی‌های نئاندرتال‌ها یکی از موضوعات داغ علمی است که توجه عموم را نیز به خود جلب می‌كند. وقتی از خصلت‌های نئاندرتال‌ها سخن می‌گوییم، انگار داریم سرنوشت گونه خود یعنی هومو ساپینس را بازخوانی می‌كنیم. ما هر دو گونه‌هایی از سرده هومو هستیم. هر دو انسان محسوب می‌شویم و هر دو خصوصیات مشابهی را در طول تاریخ از خود نشان داده‌ایم. اگر تا مدتی قبل فکر می‌شد که فرهنگ و هنر موضوعی مربوط به گونه هومو ساپینس است، اکنون متوجه شده‌ایم که نئاندرتال‌ها نیز توانایی تفکر انتزاعی داشته و بر این مبنا می‌توانسته‌اند آثاری سمبولیک خلق كنند. نمونه‌هایی از غارهایی که به نظر می‌رسد کارایی مذهبی داشته و کشف غارنگاره‌ها که زمان آنها دورتر از زمان گونه هومو ساپینس است، همه نشان می‌دهند که نئاندرتال‌ها خصلت‌های مشترک بسیاری با ما داشته‌اند. یکی دیگر از خصوصیات مهم نئاندرتال‌ها این بوده که برای مدتی طولانی به صورت مشترک با گونه هومو ساپینس روی زمین زندگی كرده‌اند. به گمان من حتی تصور چنین چیزی نیز هیجان‌انگیز است. دو گونه متفاوت که توانایی نگاه به هستی را داشته‌اند و چه‌بسا به دلیل تفاوت‌های ژنتیکی این نگاه نیز متفاوت بوده است. یعنی گونه‌ای آگاه اما با آگاهی متفاوت. آنها چگونه به هستی نگاه می‌کردند؟ امیدوارم روزی پاسخ این سؤال‌ها را بیابیم. از بخت بد این‌ گونه آگاهِ متفاوت منقرض می‌شود. شاید عدم توانایی آنها در پیداکردن غذا یا شیوه کمتر اجتماعی آنها در زندگی از دلایل این انقراض بوده‌اند. اما به نظر می‌رسد که گونه هومو ساپینس نیز در ازبین‌رفتن آنها بی‌تأثیر نبوده است. در هر صورت دو پادشاه در یک اقلیم نمی‌گنجیدند و متأسفانه فقط امکان زندگی یکی از آنها وجود داشته است و همان‌طور که تاریخ نشان می‌دهد، این گونه هومو‌ساپینس است که زمین را به تصرف خود درآورده است. با اینکه شاید تصور اولیه ما از نحوه تعامل بین هومو ساپینس و نئاندرتال‌ها همین جنگ و کشتار و به‌یغمابردن زیستگاه و منابع غذایی باشد، اما تعامل بین این دو گونه بسیار پیچیده‌تر از اینهاست. همان‌طور که گفتیم، قدیمی‌ترین تفکرات سمبولیک به صورت اثر هنری مربوط به نئاندرتال‌ها است. آیا ممکن است که در تعاملی فرهنگی، گونه ما این شیوه هنر انتزاعی را از آنها یاد گرفته باشد؟ مطالعات نشان داده‌اند که این دو گونه روابطی نیز با هم داشته‌اند، بنابراين ممکن است بخشی از ذخیره ژنتیکی ما مربوط به نئاندرتال‌ها باشد. اتفاقا مطالعات هم نشان داده‌اند بین یک تا دو درصد از ژن‌های ما مربوط به نئاندرتال‌ها است. اینکه دو گونه آگاهانه رابطه جنسی با هم داشته باشند، می‌تواند نشان از نوعی تبادل فرهنگی بین دو گروه باشد. چه‌بسا آنها با هم زندگی کرده و دست به شکار مشترک هم می‌زدند. شاید نوعی خانواده با حضور مشترک این دو گونه شکل گرفته باشد. البته اینها همه حدس و گمان است، ولی همین موضوع نشان می‌دهد که ممکن است تعامل بین این دو گونه بسیار پیچیده‌‌تر از تصورات ما باشد. مطالعه جدید که در ژورنال «کارنت بیولوژی» به چاپ رسیده است، جنبه‌های تازه و قابل‌توجهی از این تعامل را به نمایش می‌گذارد. مشخص شده که تعدادی از ژن‌های نئاندرتال‌ها به مغز ما شکل می‌بخشند. در واقع تبادل ژن‌ها بین ما و نئاندرتال‌ها باعث شده که بخشی از رشد و سیر عصب‌شناختی ما متأثر از ژن‌هایی باشد که از نئاندرتال‌ها به ارث رسیده است. این ژن‌ها در درجه کروی‌شدن مغز ما دخالت دارند، همچنین به ساختن میلین یا همان غشای سلول‌های مغزی یاری می‌رسانند. این کشف بسیار حیرت‌انگیزی است. در واقع اگر این ژن‌ها نبودند، شاید مغز به هماهنگی و شکلی که اکنون داشت، نمی‌رسید. پس به نظر می‌رسد ما بیش از اینها مدیون پسرعموهایمان یا همان نئاندرتال‌ها هستیم. اما سخت‌ترین سؤال اینجاست که به غیر از این تبادل ژنی و نقش این ژن‌ها در شکل‌دهی به مغز ما تا چه میزان از لحاظ فکری متأثر از نئاندرتال‌ها هستیم؛ نئاندرتال‌هایی که به نظر می‌رسد در درون ما زندگی می‌کنند. نکته جالب اینجاست که نئاندرتال‌ها هیچ‌گاه در آفریقا نبودند. ولی گونه هومو ساپینس در آفریقا به وجود آمد. سپس از آن خارج شد و وقتی پا به سرزمین‌هایی مانند اروپا گذاشت، با انسان‌های قوی‌هیکلی روبه‌رو شد که بعدها به دلیل محل کشف‌شان نئاندرتال نام گرفتند. در همین ملاقات شگفت‌انگیز بود که این دو گونه با هم ترکیب شدند؛ ترکیبی که به نظر می‌رسد شاید نقشی حیاتی در سرنوشت گونه هومو ساپینس ایفا کرده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.