|

سخني با 1+2

غلامرضا نظربلند . اقتصاددان

در پي خروج آمريكا از برجام، بقيه امضاکنندگان آن نه‌تنها در اين ترک فعل با آن کشور همراهي نکردند، بلکه بر ضرورت حضور در برجام و حفظ آن هم تأکيد کردند. در اين ميان، ماندگاري اروپا در برجام بعد از خروج برادر بزرگ‎تر، در عين حالي که وجهه مقبول و مثبتي از اين حاميان برجام در اذهان ايراني‎ها به جاي گذاشت، از اين جهت که متضمن چه امر مثبتي مي‎تواند باشد، زير سؤال قرار گرفت. اين پرسش تا مدتي بدون جواب ماند تا اينکه در مرداد گذشته خانم موگريني از تصميم جامعه اروپايي مبني بر ايجاد سازوکار‌ موسوم به SPV خبر داد. مقامات اروپايي، به‌ويژه مسئول سياست خارجي از زمان اعلام خبر مزبور تاکنون که بيش از پنج ماه از آن مي‌گذرد، بارها از راه‌اندازي SPV سخن گفته‌اند و حتي تاريخ‌هايي مانند چهارم نوامبر 2018 برابر با 13 آبان‌ گذشته (زمان سررسيد ضرب‌الاجل شش‌ماهه و آغاز اجرائي‌شدن همه تحريم‌هاي آمريكا) و پايان سال ميلادي 2018 را نیز به‌عنوان زمان راه‌اندازي اعلام کرده‌اند. در اينکه طراحي سازوکار مدنظر جامعه اروپايي، آن‌هم در قالب بين‌الدولي، نياز به زمان دارد، جاي بحث نيست؛ اما زمان‌بري هر پروژه‌اي حتي ابرپروژه‌ها، بالاخره حد يقفي دارد که نبايد مغفول بماند. واقعا جاي سؤال است که چطور مي‌شود بلندپايه‌ترين مقام سياست خارجي جامعه اروپايي دو بار تاريخ تعيين کند، ولي هیچ‌یک به وقوع نپيوندد؟ ما ضمن درک شرايط اروپا، به‌ويژه در اين چند ماه گذشته که ازقضا هر سه کشور امضاکننده برجام را به نحوي درگير مشکلات داخلي خود کرده است، در اينکه اروپا با برخورداري از توان بسيار بالاي علمي و فني مشکلي از حيث راه‌اندازي بدون فوت‌وقت هر پروژه‌اي که در دست بگيرد، ندارد و SPV نیز به لحاظ تکنيکي کاملا شدني و عملي است، شکي نداريم؛ بنابراین با اين معلومات حداقل نمي‌توانيم به‌تعويق‌افتادن پي‌در‌پي راه‌اندازي «کانال ويژه مالي» را ناشي از مشکلات تکنيکي و اجرائي بدانيم. با توجه به مطالب پيش‌گفته و با عنايت به اينکه تا امروز، طولاني‌شدن راه‌اندازي SPV نه به پاي بدعهدي اروپايي‌ها، بلکه نوعا به حساب دلايل تدارکاتي گذاشته مي‌شده است، بايد اظهار کرد از اين به بعد، ادامه تعويق راه‌اندازي کانال مالي را نمي‌توان صرفا ناشي از دلايل تدارکاتي دانست، بلکه بايد به موارد ديگري که احتمال دارد ناشي از تعلل عمدي و حساب‌شده اروپايي‌ها در انجام تعهدات برجامي خود يا به دلايل ديگر باشد نیز انديشيد. به گمان ما، برخي از اين موارد و دلايل را مي‌توان در فهرست زير درج کرد: اروپا احتمال مي‌دهد برجام در آينده دچار فروپاشي کامل شود يا بنا بر خواست ترامپ، مورد بازنگري قرار بگيرد. از‌اين‌رو، ضمن درپيش‌گرفتن رفتاري کج دار‌ومريزانه، روي اسب بازنده شرط‌بندي نمي‌کند. اروپا از ابتدا با آمريكا تقسيم کار کرده و ايفاي نقش پليس خوب را خود متقبل شده و بازي در نقش پليس بد را به آمريكا سپرده است. از‌اين‌رو، خروج آمريكا از برجام و باقي‌ماندن اروپا در آن، دو روي يک سکه است. اروپا بر اين باور است که باقي‌ماندنش در برجام، مانع شکل‌گيري اجماع بين‌‌المللي عليه ايران شده و نگذاشته است به این کشور بيش از حد فعلي آسيب برسد؛ بنابراين، انجام همين حد تعهد را کافي مي‌داند و ديگر ضرورتي براي تقبل تعهدي بيش از اين براي خود نمي‌بيند. کشورهاي اروپايي امضاکننده برجام انگيزه خود را از راه‌اندازي کانال ويژه مالي از دست داده‌اند؛ چراکه سوئيس، احتمالا با اشاره و چراغ سبز آمريكايي‌ها، درصدد ايجاد نوع بشردوستانه آن، موسوم به H-SPV است که مشکلات احتمالي SPV را نیز ندارد.‌ اروپا سياست صبر و انتظار

(wait and see) را اتخاذ کرده تا برای مثال ببيند...

تأثير عملي تحريم‌ها روي ايران چه خواهد بود يا تحولات در منطقه خاورميانه به چه صورت رقم خواهد خورد و از آن عاجل‌تر، FATF در نشست ماه آينده ميلادي (فوريه 2019) خود درباره ايران چه تصميمي خواهد گرفت تا متناظر با نتايج به‌دست‌آمده، برای راه‌اندازي سازوکار بحث‌شده تصميم‌گيري نهايي را بکند. جامعه اروپايي خاطرجمع شده است چنان‌که تعهدات برجامي خود را زير پا بگذارد يا انجام آن را به تعويق بيندازد، واکنش جدي ايران ازجمله خروج اين کشور از برجام را برنخواهد انگيخت؛ بنابراين دليل و توجيهي نمي‌بيند که خود را درگير کاري کند که بالاخره با ريسک و مخاطرات خاص خود همراه است.مواردي که در بالا فهرست شد، همه مبتني بر گمانه‌زني است و آينده، آن را اثبات يا نفي مي‌کند؛ اما آنچه نه تحليل و نه گمانه‌زني، بلکه واقعيت است، اين است که تاکنون اقدامی عملي از اروپايي‌ها در راستای صيانت از ميثاقي که به آن متعهد هستند، ديده نشده است. بدون آنکه بخواهيم از جامعه اروپايي قطع اميد کنيم و آينده را ادامه وضعيت موجود که از بي‌عملي آن جامعه حکايت مي‌کند، بدانيم و بدون آنکه بخواهيم به SPV وزني بيش از حد خود بدهيم که گويي بدون آن کار دنيا به آخر مي‌رسد، يادداشت حاضر را با طرح يک سؤال کليدي که از دل رويکردها و راهبردهاي همين مهم‌ترين نهاد اروپايي و اظهارات مقامات آن برخاسته است، به پايان مي‌بريم. اميد آنکه در يادداشت بعدي بازخوردي را که درباره اين موضوع مي‌گيريم، دستمايه فهم اين چيستي قرار دهيم:مسئولان اروپايي چه در قالب نهادي (جامعه اروپايي) و چه در قالب کشوري (کشورهاي عضو جامعه) و نيز استراتژيست‌ها و انديشکده‌هاي ريز و درشت اروپايي، همه متفق‌القول هستند که امنيت قاره سبز متکي به امنيت منطقه سوق‌الجيشي خاورميانه و امنيت اين منطقه نیز به نوبه خود به ميزان زيادي متکي به امنيت و ثبات ايران است؛ به‌علاوه، آنها در درستي اين گزاره که برجام و صيانت از آن، براي اروپا موجد و موجب ايمني و خاطرجمعي است، اتفاق نظر دارند؛ حال با عنايت به اينکه در بحث حاضر مشخصا پاي کالاي بي‌بديل امنيت در کار است، پرسش اين است که اروپا به‌راستي براي جلوگيري از فروپاشي برجام متحمل چه هزينه‌اي شده است؟ اروپايي‌ها که در ريسک‌پذيري شهره آفاق‌اند و به برکت اين جسارت، شکوفا شده و ثروت بيکران کسب کرده‌اند، چقدر هم‌سنگ بهره‌اي که از برجام برده و مي‌برند، ريسک کرده‌‌اند (معادله ريسک- بازده در ادبيات بازارهاي مالي) يا ريسک مي‌کنند؟ ما از ماوراي بحار اصطلاحي به عاريت گرفته‌ايم به نام peace dividend که «سود سهام صلح» برگردان شده است؛ از اين نوع «سود سهام» چنين افاده معنا مي‌شود که شما وقتي به واسطه «تخصيص منابع به مصارف غيرنظامي به‌جاي مصارف نظامي» منتفع مي‌شويد، بايد بهاي عايدي‌اي را که نصيبتان مي‌شود، بپردازيد؛ اين نه هزينه فرصت (opportunity cost) که عايدي فرصت (opportunity gain) است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.