|

هنر و اساطیر

«نگرشی نو بر هنر معاصر» و «شناخت اسطوره‌های ملل» دو کتاب‌اند از سهراب هادی که در نشر تندیس منتشر شده‌اند. این‌که چگونه اندیشه به اثر هنری تبدیل می‌شود و هنرمند در خلق اثر هنری چه غایتی را ورای واقعیت روزمره مدنظر دارد موضوعی است که سهراب هادی در کتاب «نگرشی نو بر هنر معاصر» به آن پرداخته است. او در بخش اول این کتاب به‌طور مفصل به مسئله تکوین ذهنیت هنری و بدل‌شدن اندیشه به اثر هنری می‌پردازد و همچنین به زمینه‌های اجتماعی که هنرمند هم به ناگزیر از آن‌ها متأثر است و هم می‌کوشد از آن‌ها فراتر رود و با برگذشتن از محدوده‌های واقعیت به حقیقت دست یابد و این دست‌یابی به حقیقت چنان‌که در کتاب بیان می‌شود غایت اثر هنرمندانه است. این غایت را اما چنان‌که در آغاز بخش اول کتاب مطرح شده نمی‌توان دور از نگرشی جامعه‌شناسانه پی گرفت چراکه زمینه‌های اجتماعی خواه‌ناخواه بر هویت فکری اثر می‌گذارند هرچند که این اثرگذاری، چنان‌که از بخش اول کتاب درمی‌یابیم، چه‌بسا تمام ماجرا نباشد چراکه عواملی دیگر نیز در شکل‌بخشی به این هویت فکری دخیل هستند و هنرمند نوگرا در نهایت طرحی نو رقم می‌زند که از محدودیت‌های واقعیت اکنون برمی‌گذرد و ظاهر واقعیت را کنار می‌نهد تا به حقیقت پشت این ظاهر راه یابد. درواقع در این کتاب وجه تعالی‌جویانه خلق هنری مدنظر است با درنظرگرفتن وجوه اجتماعی و تاریخی مرتبط با آفرینش هنری و این‌که اثر هنری تا چه میزان بر ارزش صرفا تاریخی و زمان‌مند خود فائق می‌آید و از زمینه و زمانه خود فراتر می‌رود و ضمن حرکت به سمت آینده از گذشته نیز مایه می‌گیرد و صرفا به اقتضائات زمانه خود محدود نمی‌ماند، چراکه به باور نویسنده هنر نوگرا صرفا زاده زمانه خود و حاصل گسست از میراث گذشته نیست بلکه حاصل نوعی استمرار تاریخی است. نویسنده در قسمتی از بخش اول کتاب می‌نویسد: «آنچه از پی‌ریزی در بنیان‌های ذهنی به‌دست می‌آید، یک رهآورد تازه در حیات انسان معاصر نیست، بلکه پیدایش هر پدیده‌ی تفکری نوعی از استمرار حیات و تحقیق در بازتاب‌های ذهنی گذشتگان است که اصول و سیستم حیات را در سیر تاریخی آن بازشناخته‌اند و هرگاه در احوال و سرنوشت اقوام گوناگون تحقیق صورت پذیرد، نمادهای بیان اندیشه که عموما قالب‌های ذهنی آنها را بصورت هنر و اندیشه بیان داشته‌اند، نمایان می‌سازد. بیانگری در این نمایش، ذهنی فعال و خلاق را می‌طلبد و از آنجائی که برای عبور از مجرای حقیقت خویش تحقق‌های آرمانی جامعه را مورد نظر و ترسیم قرار می‌دهد، در شکل و بیان‌های هنرمندانه‌اش نگرش‌های جدیدی را پی‌جوئی می‌کند. این هویت، خود شاخص هر یک از آرمان‌های جوامع بشری است، به‌طوری‌که در ایجاد ارتباط از عوامل سازنده که نهادهای جوامع را در ساختارهای هر عصر پی‌ریزی می‌کند، شکل‌دهی دارد و غالب اوقات نمادهای فکری هنرمند که برگرفته از شناخت‌های اجتماعی اوست، همان نوع از بیان اندیشه‌ای و اسطوره‌ای می‌باشد و هرگاه که از مرحله‌ی تازه‌ی حیات به مرحله‌ی نواندیشی دست‌یابی داشته باشیم در مرحله‌ی انتقال که عبور از یک لایه‌ی مفاهیم اجتماعی است به لایه‌های طبقات نواندیشانه‌ای برمی‌خوریم که در قابلیت هر یک از آنها، به عنوان نماد سازنده، بیان اندیشه‌ای نو را عرضه می‌دارند». کتاب شامل هفت بخش است. در بخش اول با عنوان کلام نخست رویکردهای کلی کتاب توضیح داده شده. عنوان‌های بخش‌های دیگر کتاب عبارتند از: اندیشه‌های هنرمندانه و آثارش بر فرهنگ ملل، حقیقت در ساحت اجتماعی هنر، زمان و زیبایی‌شناسی، هنر، تخیل و حقیقت، جامعه‌شناختی هنر نوین و هنر، شأن و مقام محتوی. «شناخت اسطوره‌های ملل»، دیگر کتاب سهراب هادی که در نشر تندیس منتشر شده، پژوهشی است در زمینه اساطیر و قصه‌های کهن. در این کتاب اسطوره و بینش اساطیری از جنبه‌های گوناگون مورد بررسی قرار گرفته و به ماهیت و ریشه‌های آن پرداخته شده است. نویسنده در آغاز کتاب به توانِ فرارَویِ قصه‌ها از مرزهای قومی و ملی اشاره می‌کند و همچنین به این‌که قصه‌ها به دلیل سیالیت‌شان می‌توانند مرزهای زمانی و مکانی را هم پشت‌سر بگذارند و «در زمان‌ها و مکان‌های مختلف شکل‌های مناسب و تازه‌تری به خود بگیرند». در این بخش درباره توانِ فرارَویِ قصه‌ها از مرزهای قومی و ملی آمده است: «قصه‌ها به شرطِ وجودِ شرایط اجتماعی و فرهنگی مناسب، می‌توانند از مرزهای قومی و ملی فراتر روند و سرزمین‌های دور از هم و حتی دشمن با یکدیگر را درنوردند و موضوع‌ها و بُن‌مایه‌های خود را حفظ کنند». نویسنده توضیح می‌دهد که قصه‌ها و اساطیر از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند و «درواقع، اسطوره‌ها را باید صورت‌ها و روایت‌های اصیل‌تر و قدیمی‌ترِ قصه‌های پسین دانست». در مقدمه کتاب به مفهوم اسطوره و ریشه‌ و منشاء آن پرداخته شده و همچنین به نگاه نقادانه به اسطوره در دوران معاصر. در پایان مقدمه نیز به کاربردهای گوناگون اسطوره اشاره شده و دراین‌باره آمده است: «طرفه آنکه اسطوره بیانی نمادین دارد، در نتیجه رازآمیز و رمزآلود است. هرکس می‌تواند براساس علائق و منافع خود از آن استفاده کند. هنرمند می‌تواند آن را مایه‌ی هر یک از آثار خود سازد، چنان‌که فردوسی بخش مهمی ولی نه همه‌ی اساطیر ایرانی را در شاهنامه آورده است. اسطوره‌شناس آن را با الگوهای ساخت و خویشکاری (عملکرد) منطبق می‌کند و غرق در سرور می‌شود. از آنجا که اساطیر با تاریخ پیوند خورده است، مورخ می‌تواند از آن برداشت تاریخی بکند و الگوی تاریخ قرار دهد. متخصص سیاست می‌تواند در آن مبارزه‌ی نیروهای مختلف جامعه را ببیند و از دیدگاه فلسفه‌ی سیاسی به آن بنگرد و...». در بخش اول کتاب با عنوان «کلیات» به ریشه‌ی واژه‌ی اسطوره، زایش و پیدایش اسطوره، نظریه‌ها و تقسیم‌بندی‌ها، اسطوره از دیدگاه‌های روان‌شناسیک و جامعه‌شناسیک، گونه‌های اسطوره از نظر کارکرد، تفاوت شناخت علمی و نگرش اسطوره‌ای، اسطوره درک مفهوم و جوهر مادی، علیت در بینش اساطیری، مفهوم زمان در بینش اساطیری، مکان در بینش اساطیری و شکل‌گیری اساطیر پرداخته شده است. در بخش بعدی کتاب نیز با عنوان «قصه‌های آفرینش» به قصه‌های آفرینش در ملل مختلف پرداخته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.