|

گفت‌وگو با محمود حدادي به مناسبت انتشار بخش دوم «فاوست» گوته

شناکردن برخلاف جهت

پيام حيدرقزويني

«فاوست» گوته از درخشان‌ترين آثار ادبيات جهاني است و بسياري آن را مهم‌ترين اثر ادبيات كلاسيك آلمان دانسته‌اند. «فاوست»، نمايشنامه‌اي است در دو بخش و در قالب زبان منظوم و با مضموني كه خود گوته آن را تراژيك ناميده است. گوته اين شاهكارش را در طول شش دهه، يعني از 1771 تا 1831، نوشته و قوام بخشيده و به اين ترتيب رد دوراني پربار و در عين‌حال بحراني در اين اثر بازنمايي شده است. دوراني كه در آغازش انقلاب جمهوري‌خواهانه فرانسه رخ داده است و سپس جنگ‌هاي ناپلئوني و در نهايت شكل‌گيري سرمايه‌داري ابتدايي و اراده كشورهاي توسعه‌يافته اروپايي براي استعمار جهاني. گوته تمام اين وقايع را تجربه كرده و حاصل اين تجربه را در اين اثر شصت‌ساله بازتاب داده است. چنين است كه مي‌توان گفت در تكوين نهايي «فاوست» هم عقل‌باوري عصر روشنگري نقش داشته است و هم از بين رفتن مناسبات پيشاسرمايه‌داري و پيدايش پول به مفهوم انتزاعي‌اش. جز اين، نقش جريان‌هاي مهم علمي و هنري آن دوران نيز در شكل‌گيري «فاوست» گوته نمايان است. در فرايند طولاني تكوين «فاوست»، هم شور جواني گوته ديده مي‌شود و هم نشان پيرانه‌سري او؛ خاصه در بخش دوم كه تنها اندكي پيش از مرگ گوته مهر پايان خورده است. فاوست اما ريشه‌اي تاريخي دارد و اصل داستان به واقعيت-افسانه‌اي آلماني در قرن شانزدهم برمي‌گردد. فاوست عاميانه در سده شانزدهم شهرت زيادي مي‌يابد و سپس كريستوفر مارلوي انگليسي نمايشنامه‌اي بر اساس آن مي‌نويسد. فاوست از قرن شانزدهم تا امروز مدام در فرم‌هاي مختلف ادبي و هنري روايت شده و يكي از چهره‌هاي مركزي فرهنگ مدرن به‌شمار مي‌رود. در اين ميان «فاوست» گوته شاهكاري يگانه است كه مي‌توان آن را تراژدي عصر مدرن خواند. اثري كه تصويري از دوراني تاريخي ارايه مي‌دهد و بر اساس واقعيت انضمامي زمانه‌اش نوشته شده است. شايد از اين روست كه گوته و اين شاهكارش همواره مورد علاقه ماركس بوده‌اند تا جايي كه در «سرمايه» ارجاعاتي به برخي از تمثيل‌هاي «فاوست» ديده مي‌شود. ميان انتشار بخش اول و بخش دوم «فاوست» فاصله‌اي طولاني وجود دارد و در اين ميان گوته وصيت كرده بود كه بخش دوم پس از مرگش منتشر شود چراكه بيم داشت بخش دوم اثرش «در آغاز يكچند در شن‌هاي ساحل زمان مدفون» شود. دليل نگراني گوته تا حدي به ساختار متفاوت بخش دوم نمايشنامه‌اش مربوط بوده، بخشي كه بيش از بخش آغازينش تمثيلي است و درك آن متكي است بر تعقل و تعبير تمثيل. محمود حدادي كه پيش‌تر آثار ديگري از گوته از جمله «ديوان غربي-شرقي» و «رنج‌هاي ورتر جوان» را ترجمه كرده بود، دو سال پيش ترجمه بخش اول «فاوست» را در نشر نيلوفر منتشر كرد و به‌تازگي هم ترجمه بخش دوم اين اثر را در همين نشر به چاپ رسانده است. حدادي «فاوست» را از زبان اصلي به فارسي برگردانده و از ويژگي‌هاي اين ترجمه يكي هم اينكه او پي‌نوشت‌هاي زيادي براي درك بهتر متن ارايه كرده است. همچنين در هر دو بخش كتاب مقاله‌هايي به پيوست اثر منتشر شده كه در آنها به برخي وجوه مهم اثر پرداخته شده است. به مناسبت انتشار بخش دوم «فاوست»، با محمود حدادي گفت‌وگو كرده‌ايم و درباره تفاوت‌هاي ميان دو بخش اين اثر، مسائل مربوط به ترجمه و همچنين جايگاه و اهميت «فاوست» گوته صحبت كرده‌ايم. او در جايي از اين گفت‌وگو درباره بخش دوم «فاوست» مي‌گويد: «این بخش را باید بیش از همه ارزیابی گوته از تحولات اجتماعی و تاریخی اوایل قرن نوزدهم دانست. او در این بخش در پنج پرده به رویدادها و عناصری می‌پردازد که به جهان مدرن شکل داده‌­اند. از آن جمله است پیدایش پول در شکل انتزاعی آن یعنی اسکناس و تأثیری که این نوع عناصر مجازی در مناسبات انسان می‌گذارد. از آن جمله است انگیزه جنگ‌های مدرن و شیوه پیشبرد آنها. از آن جمله است از میان رفتن قطعی مناسبات پیشاسرمایه‌داری».

در ترجمه‌ «فاوست» گوته شكل اولیه انتشار كتاب را رعايت كرده‌ايد و آن را در دو بخش جدا به چاپ رسانده‌ايد. امروز چقدر مرسوم است كه «فاوست» در دو كتاب مجزا منتشر شود؟ آيا دليل اين كار شما تاكيدي بر استقلال اين دو بخش نيز بوده است؟ در آلمان رسم رایج‌تر این است که این دو بخش جداگانه به چاپ برسند. البته رسم ناشران آلمانی مدنظر من نبود. در کار وقت‌گیر ترجمه ممکن بود میان چاپ این دو کتاب چند ماهی فاصله بیفتد. جایی که کتاب اول آماده شده بود، صلاح ندیدم آن را معطل بگذارم، خاصه که معلوم نبود ترجمه کتاب دوم چقدر به درازا بکشد. اما بپرسیم چرا شخص گوته میان این‌دو کتاب این قدر فاصله انداخته است؟ گوته هم قرن هجدهم را تجربه کرده است و هم -به سبب عمر درازش- سه دهه از قرن نوزدهم را. پس هم عصر روشنگری را دیده است، هم دوران شکل‌گیری سرمایه‌داری و رشد صنعت را. و البته که این‌ دو دوران تفاوت­‌هایی بنیادین با هم داشته‌اند. نهضت روشنگری مانند تفکر سوسیالیستی در خوش‌بینی خود به سرشت انسان و غایت تاریخ، معتقد بود می‌شود با ابزار تعقل به کار جامعه و جهان نظم بخشید. اما سرمایه‌داری ابتدایی، با رقابت‌های خونینی که بر سر تقسیم جهان به راه انداخت و با بهره‌کشی از توده‌های شهری، آن خوش‌بینی را بدل به سرگشتگی کرد. به این معنی گوته گذار انسان را از زندگی ساده روستایی به نظام پیچیده سرمایه‌داری دیده است. پس بلندی زمان میان بخش اول تراژدی «فاوست» و بخش دوم آن، در عمل به او فرصت داده است از تحولات دوران خود دیدی هرچه بیشتر به دست بیاورد؛ و فرصتی هم برای بازپرداخت هنری آنها. این همان مهلتی است که وی به قول مولانا به خودش داده است، «تا خون شیر شود.» به تعبیری گوته با این فاصله‌انداختن میان دو بخش از تراژدی «فاوست»، توانسته است چشم‌انداز هرچه فراخ‌تری را، از زمانه خود در این اثر بگنجاند. با این‌حال درون‌مایه‌های فلسفی و بن‌مایه‌های روایی نمایشنامه، به‌رغم تفاوت آشکار ساختاری دو بخش، پیوندی محکم با هم دارند و گویای تداوم یک جهان‌بینی و یک نقش‌آفرینی هنری‌اند. حال که بخش اول و دوم «فاوست» با فاصله‌اي بيش از دو دهه منتشر شد‌ه‌اند؛ در اين ميان زبان اثر چقدر تغيير كرده است؟ در بخش اول ما با گوته جوان روبه‌روییم، گوته جوان و متاثر از مکتب ادبی معروف به طوفان و طغیان. این مکتب از آمال‌های انقلاب فرانسه الهام می‌گرفت و مطالباتی داشت مانند آزادی و نفی حکومت‌های خودکامانه شاهی، برابری حقوقی رسته‌های اجتماعی و خاصه رهایی زنان از قیود قوانین قرون وسطایی. همین موضوعات را هم به درون‌مایه کانونی ادبیات، خاصه ادبیات نمایشی بدل می‌کرد. بخش اول تراژدی «فاوست» متأثر از چنین حال و هوایی است. برای تحقق‌بخشیدن به همین موضوعات هم است که گوته در اقتباس از «فاوست عامیانه» که در تاریخ ادبیات اروپایی مبنای همه فاوست­‌نویسی­‌های بعدی قرار گرفته است، هلن، این نماد زیبایی هنر و تمدن یونان باستان را از متن این داستان بیرون می‌آورد و به جای او گرتشن را می‌گذارد که دختری ساده و روستایی است و برخاسته از جامعه محدود و مقید قرون‌وسطایی زمان خود نویسنده. سپس با طرح‌ریزی داستان عاشقانه‌ای که در ادبیات فارسی آن را با فاجعه دلباختگی برصیصای عابد یا که شیخ صنعان مقایسه کرده‌اند، به نقد فرهنگی این جامعه می‌پردازد. لوكاچ «فاوست» را مهم‌ترين اثر ادبيات كلاسيك آلمانی مي‌داند و از زمان انتشار اين اثر تا به امروز، اين نمايشنامه همواره مورد توجه و ارجاع بوده است. آيا اثر ديگري در ادبيات آلماني‌زبان مي‌توان نام برد كه بيش از «فاوست» گوته توجه و تفسير و ارجاع به خود دیده باشد؟ «فاوست»، چنان‌که گفتیم، در روایت نخستین آن داستانی عامیانه است از قرن شانزدهم و محتوای کانونی‌اش هم جنگ شیطان با انسان. گوته به این درونمایه دیالکتیکی رنگی از مبارزه خیر و شر می‌دهد. منتها این مبارزه را به درون سینه انسان می‌برد. خب، همین موضوع یکی از موتیف‌های همیشگی ادبیات است، حتی در ادبیات جهان. به این‌ترتیب داستان به قول فرنگی‌ها دیدگاهی آنتروپولوژیک می‌یابد، یعنی می‌پردازد به باریک‌بینی در نوع انسان به عنوان موجودی که نه از مقوله فرشته است، نه از رده حیوان. بلکه گونه‌­ای است سرگشته و سرگردان میان آن دو مقوله آسمانی و زمینی. چنان‌که در مثنوی هم در وصف او می‌­آید: «جان گشاید سوی بالا بال‌ها/ درزده تن در زمین چنگال‌ها». این تضاد در همان ابتدای بخش اول تراژدی به شکل گلایه بر زبان مفیستو می‌نشیند. چون او خطاب به خداوند می‌گوید: «خدایا! تو به انسان چیزي داد‌ه‌ای به نام عقل، اما انسان به واسطه همین عقل حیوان‌تر از هر حیوان شده است». حال شاید بتوان گفت مولانا در آن بیت یاد‌شده از چشم‌اندازی عام و عرفانی در جانب متضاد هستی انسان مداقه می‌کند، گوته اما به طور مشخص‌تر، یعنی از چشم‌انداز انسان عصر مدرن یا پساکپرنیکی است که در این نمایشنامه به درون‌کاوی در جانب متضاد هستی انسانی می‌پردازد. با این توضیح شاید بتوان فهمید چرا موضوع و موتیف فاوست این‌قدر در ادبیات آلمانی تکرار می‌شود. درست است که فاوست و مفیستو در تراژدی گوته دو شخصیت جدا هستند، اما درواقع هریک به بخشی از خصایل انسان شکل می‌دهند. آن نماد تمایلات استعلایی اوست و این نماینده حرص و هوس‌های غریزی یا حیوانی‌اش. بعد از گوته این موتیف فرازمانی را هرباره به درون مناسباتی مشخص برده‌اند. در «مفیستو»ی هاینریش هاینه شیطان یا همان مفیستو بخش شورشی و آزاداندیش انسان است در ستیز او با قیدهای منسوخ اجتماعی. در «مفیستو»ی کلاوس مان هنرپیشه فرصت‌طلبی است که هنر را به پای قدرت فدا می‌کند. و در «دکتر فاوستوس» توماس مان هیتلر است که ملت آلمان را فریب می‌دهد و با خود هم‌پیمان می‌کند. چکیده‌وار اگر بگوییم، تراژدی فاوست هرباره خلاصه می‌شود در پیمان انسان با شیطان، و این موتیفی است که با نظر به منش انسان، با نگاه به خصایل استعلایی و حیوانی‌اش، نو‌به‌نو در تاریخ تکرار می‌شود. اگر كه چنین باشد، «فاوست» گوته بيش از آنكه داستانی انتزاعي باشد، روايتي است كه از تضادها و بحران‌هاي انضمامي جهان مدرن سرچشمه گرفته و به اين اعتبار پس‌زمينه‌اي اجتماعي و تاريخي دارد. بله. همین است که می‌گویید. و تکرار موتیف فاوست به این معنی از همان دوران گوته آغاز شد. کلینگر نویسنده‌ای است واقع‌گرا و هم‌عصر گوته. او هم قرین با گوته یک رمان فاوستی نوشته است. فاوست او به دلیل داشتن توانایی‌های جادویی هربار به‌طور هم‌زمان در چندین‌جا حضور می‌یابد و به این‌ترتیب به نویسنده امکان می‌دهد در نگاهی فشرده چشم‌اندازی جامع به روی اجتماع باز کند و معایب آن را، خاصه با تمرکز بر عیوب صاحبان قدرت، نشان بدهد. نوعی رمان رئالیستی-انتقادی شبیه رمان‌هایی که در دهه سی درباره «تهران مخوف» می‌نوشتند. یا افرائیم لسینگ که از جایگاه عقل‌باور نهضت روشنگری معتقد بود انسان صاحب بینش و منطق هرگز با شیطان در یک جوال نمی‌رود، بر خلاف گوته «فاوست»ی می‌نویسد که در آن کار انسان هرگز به پیمان با شیطان نمی‌کشد. البته طنز تاریخ این که فاوست او در راه پست برای ناشر، گم می‌شود! بخش دوم «فاوست» نشان پيرانه‌سري گوته را در خود دارد و خودتان هم در مقدمه اشاره كرده‌ايد كه اساس درك اين بخش پيش از هرچيز بر پايه تعقل شكل گرفته است. آيا مي‌توان گفت كه نگرش و جهان‌بيني گوته در اين دو بخش تا این میزان متفاوت از هم است؟ بله، این بخش را باید بیش از همه ارزیابی گوته از تحولات اجتماعی و تاریخی اوایل قرن نوزدهم دانست. او در این بخش در پنج پرده به رویدادها و عناصری می‌پردازد که به جهان مدرن شکل داده‌اند. از آن جمله است پیدایش پول در شکل انتزاعی آن یعنی اسکناس و تأثیری که این نوع عناصر مجازی در مناسبات انسان می‌گذارد. از آن جمله است انگیزه جنگ‌های مدرن و شیوه پیشبرد آنها. از آن جمله است از میان رفتن قطعی مناسبات پیشاسرمایه‌داری... اينك كه ترجمه «فاوست» به پايان رسيده است، مهم‌ترين چالش‌های اين ترجمه را در چه مواردي مي‌دانيد و ترجمه كدام بخش با دشواري بيشتري روبه‌رو بود؟ خب، پیش از این دو-سه ترجمه از این اثر به فارسی در بازار بود. من باید اول می‌سنجیدم آیا با وجود آنها کارم زحمت بیهوده و تکراری نیست؟ و در این کار به این نتیجه رسیدم که «فاوست» از لحاظ ترجمه از دو دید آسیب‌پذیر است. این اثر خاصه در بخش دوم طنز بنیادینی دارد که اگر نادیده‌­اش بگیریم، تحریفی عقیدتی به آن وارد می‌شود. دیگر این‌که این اثر در گفت‌و‌گو با ده‌ها میراث ادبی جهان شکل گرفته است. و اگر در روند ترجمه به جست‌و‌جوی این روابط بسیار گسترده بینامتنی نرویم، از درک منطبق‌تر متن بازمی‌مانیم، بلکه درکی ناهمخوان با روح کتاب تحویل می‌دهیم. لطیفه‌ای از برتولت برشت هست که می‌گوید شاگردی نزد استاد رفت و گفت استاد محترم، فلاني که مقاله‌ای تحویل شما داده است، در نگارش این مقاله، بیشتر از آن که از خودش چیزی بنویسد، سخن دیگران را نقل کرده است. استاد در پاسخ این بوالفضول می‌گوید اگر کسی به‌تنهایی بخواهد خانه‌ای بسازد، جز کلبه‌ای حقیر نمی‌تواند بر سر پا بیاورد. بنای بلند همفکری و همکاری می‌طلبد. «فاوست» گوته از این منظر بنایی بلند است و بدون جست‌وجو از پی انواع مصاحبت آن با میراث‌های ادبی اروپا و بلکه جهان، درک و ترجمه‌اش ناممکن می‌شود. خوب، من از این نظر به منابع بسیاری دسترسی داشتم که بخش عمده آن هم البته هدیه موزه گوته در شهر دوسلدورف بود. یعنی به نوعی در این ترجمه از حمایت فکری برخوردار بودم. بعد هم، البته با احتیاط لازم، به اینترنت رجوع کرده‌ام. بله. مهم این است که بدانی باید به ارجاعات توجه کنی. و اما در باب نکته اول باید گفت خاصه در بخش دوم این تراژدی توصیفات طنزآمیزی می‌آید که اگر برخلاف نیت نویسنده جدی‌شان بگیریم، تفکر چپ‌گرا از آن نتیجه‌ای همسو با اندیشه سوسیالیستی می‌گیرد. و تفکر راست‌گرای اروپا‌محور در آنها توجیهی برای استعمار و حتی برتری نژادی می‌یابد. در تراژدی «فاوست» نوعی بدبینی بنیادین، البته نه به مفهوم ابدی و مطلق آن، در قبال کار و کردار انسان صنعت‌گر، یا انسان پساکپرنیکی هست که از تجربه‌های مشخص گوته آبشخور می‌گیرد. او از نزدیک شاهد جنگ‌های ناپلئونی بود و می‌دانست این جنگ‌ها پیامد ویرانگر رقابت دولت‌های مقتدر سرمایه‌داری، بر سر تسلط بر جهان است. دیگر این‌که معتقد بود در نهایت زور زمین بر اراده انسان‌ها حتما می‌چربد. تجربه شخصی او در این مورد، زلزله بزرگ لیسبون بود در سال 1755، و شکستن سدی در شمال اروپا و غرق شدن بیش از هشتصد نفر در همان روزها که وی بخش دوم این تراژدی را می­نوشت. اگر به پرده پنجم و پایانی نمایشنامه رجوع کنیم، می‌یابیم گوته حتی در کنش مفیستو به نوعی نیهیلیسم می‌رسد. بنابراین، تمامی کوشش فاوست، این انسان مدرن را، در راه آباد‌کردن جهان به سخره می‌گیرد. ندیدن یا نادیده گرفتن این واکنش نویسنده در قبال کارهای پرتضاد انسان فاوستی باعث می‌شود یا ما در این تراژدی به چشم مقدمه‌ای بر تفکرات سوسیالیستی به مفهوم مارکسيستی آن نگاه کنیم، چراکه فاوست گویا زمین را برای آدم‌ها آباد می‌کند. یا از دیدگاهی راستگرایانه بهره‌کشی فاوست را از خیل کارگران توجیه کنیم، به این معنی که بگوییم در نهایت او به این وسیله می‌خواهد دنیای بهتری بسازد و به همین خاطر هم نویسنده -که خودش هم آلمانی است!- پایانی به رستگاری برایش رقم می‌زند. تغيير لحن‌هايي كه در بخش‌هاي مختلف «فاوست» ديده مي‌شود و همچنين روابط بينامتني اين نمايشنامه چقدر كار ترجمه‌اش را با دشواري مواجه مي‌كند؟ در مورد روابط بینامتنی، چنان‌که گفتم تا اندازه زیادی مرجع داشتم. وانگهی در تفسیر این اثر تا بخواهید کتاب و مقاله هست. با این‌حال باید در پانوشت دادن جانب اختصار را هم نگاه می‌داشتم، تا حاشیه بر اصل نچربد. بستگی دارد کتاب تا چه میزان مطرح شود و واکنش ببیند. در آن صورت می‌توان جداگانه تفسیرهایی برایش ترجمه کرد. البته به همین دو جلد تفسیرهایی هم پیوست کرده‌ام. برای مقایسه‌ای بینافرهنگی، حتی مقاله‌ای کوتاه هم از آقای احسان طبری در جلد اول نشاندم. و اما در باب تغییر لحن باید بگویم گوته حتی بیشتر از توماس مان از خزانه واژگانی زبان آلمانی در آثارش بهره می‌گیرد. وانگهی در این نمایشنامه آدم‌هایی از رسته‌ها و لایه‌های گوناگون اجتماع به صحنه می‌آیند. لذا باید در وقت ترجمه پلی‌فونی یا امر چندصدایی را رعایت کرد. من این امر را در نظر داشته‌ام. یعنی با خود نگفته‌ام چون متن، کلام گوته است، پس باید همه‌جا و در همه حال بیانی فاخر داشته باشد. حال تا چه میزان موفق شده باشم، بهتر است خود قاضی کار خودم نباشم. ترجمه «فاوست» در زبان‌هاي ديگر بيشتر به نظم بوده است يا نثر؟ می‌دانم که ترجمه آن به عربی هم در قالب نثر انجام گرفته است، اما ترجمه انگلیسی آن به نظم است. ترجمه بخش اول آن به زبان فرانسوی در زمان حیات خود گوته انجام گرفته است و از تأیید او هم برخوردار بوده است. به این معنی بخش اول فاوست دارای دو زبان اصلی است. البته نزدیکی زبان‌های اروپایی به یکدیگر، چه از نظر ساختار نحوی این زبان‌ها و خویشاوندی واژگان آنها، و چه از نظر اشتراک این ملت­‌ها در ذوق ادبی، کار ترجمه را در حوزه اروپایی به مراتب آسان‌تر می‌کند. گذشته از حمایت همه‌جانبه علمی، ادبی و مالی که نهضت ترجمه در بیشتر این کشورها از آن برخوردار است، ترجمه در ایران برخلاف آن کشورها شاید نهضتی است خودرو. و بسا شنا کردن برخلاف جهت. به‌نظرتان مترجمي كه شاعر هم باشد مي‌تواند «فاوست» را به نظم برگرداند و يا اساسا مخالف چنين كاري هستيد؟ به‌طور كلي نظرتان درباره ترجمه شعر چيست و آيا معتقديد كه ترجمه شعر ناممكن است؟ در ابتدا تأکید کنم هر لغتی که از خزانه لغت به درون متنی ادبی می‌نشیند، کیفیتی هنری می‌یابد؛ مثل رنگی که از دکان رنگفروش می‌آید و بر بوم نقاشی می‌نشیند. رنگ با نشستن بر بوم نقاشی ماهیتی نو پیدا می‌کند. لغت هم که در متن ادبی نشست، همین اعتلا را پیدا می‌کند. مثل آن بیت مولانا که می‌گوید: «چون که دریاهای رحمت جوش کرد/ سنگ‌ها هم آب حیوان جوش کرد». هنر بارقه‌ای از دریای رحمت است. به لغت جان نو می‌بخشد. و این امر کار ترجمه را در هر حال خطیر می‌کند. اما در مورد شعر، اجازه بدهید خیلی کوتاه و صرفا مقدمه‌وار به حیطه تئوری برویم... به گمان من در مبحث ترجمه، مفهوم «شعر» اساسا مفهومی نارسا است. اگر ادبیات را در محتوا به تغزلی و روایی از یک طرف، و در فرم به نظم و نثر از طرف دیگر تقسیم کنیم، کار قضاوت را برای خودمان آسان‌تر کرده‌ایم. طبیعی است که مطلوب تغزل، بیش از همه زبان منظوم است و بر عکس آن، روایت آزاد بیشتر به جانب نثر کشیده می‌شود. اما هم در نظم می‌شود عنصر روایی یافت، هم در نثر عنصر تغزلی. «فاوست» گوته به نظم است، منتها نظمی روایی و نه تغزلی. این است که ترجمه‌اش به نثر به هر حال بی‌توجیه نیست. طبیعی است كه به این ترتیب بخشی از ویژگی‌های متن اصلي، خاصه ویژگی مربوط به قالب زبان، در روند ترجمه جا می‌ماند. اما در عوض بخش محتوایی به مراتب دقیق‌تر تن به ترجمه می‌دهد. این توجیه من است برای ترجمه منثور این اثر. حتی حدس می‌زنم هر ترجمه منظومی اینجا و آنجا مجبور است برای رعایت قالب و قافیه، از محتوای متن اصل فاصله بگیرد. این تجربه‌­ای است که فریدریش روکرت هنگام ترجمه منظوم غزل‌های حافظ با آن روبه‌رو شده است و برای همین کار ترجمه دیوان او را ناتمام گذاشته است. آقای کریستف بورگل هم برای آن که بتواند این غزل‌ها را به نظم ترجمه کند، تنها به گزیده‌ای محدود از آنها بسنده کرده است. البته من در پیشگفتار خودم تصریح کرده‌ام که ترجمه امری انحصاری نیست و ترجمه من از این اثر، از کسی سلب حق ترجمه نمی‌کند. من تا این حد توانستم. تا هر که مدعی است، چه خواهد و چه تواند. اما طبیعی است، اگر بخواهیم بحث ترجمه‌­پذیری یا ترجمه‌ناپذیری شعر را به قالب صرف محدود کنیم، به طور قاطع هیچ شعری ترجمه‌پذیر نیست، تا چه برسد به غزل حافظ که معمولا در این بحث‌ها شاهدمثال قرار می‌گیرد. در ترجمه‌هاي شما برخي ويژگي‌هاي مشترك به چشم می‌خورد كه نشان از سبك كلي شما در ترجمه است و به‌نظر مي‌رسد كه اين رد مشترك بيش از هرچيز ريشه در سنت ادبي فارسي دارد. در ترجمه هر دو بخش «فاوست» نيز آنچه بيش از همه توجه من را جلب كرد، زباني است كه انتخاب كرده‌ايد، زباني با طنيني شاعرانه كه اگرچه نوعي فخامت در آن ديده مي‌شود، به سمت مغلق‌گویی هم نرفته است. اين نكته، هم پشتوانه ادبي مترجم را نشان مي‌دهد و هم گویای اين است كه اين پشتوانه ادبي بايد در مترجم ته‌نشين شده باشد تا شكل تصنعي به خود نگيرد. نظرتان درباره اين موضوع چيست؟ از زمان همان نهضت روشنگری که از آن یاد کردیم، در آلمان جنبش ساده‌نویسی شروع می‌شود و در مکتب طوفان و طغیان به پختگی و کمال می‌رسد. بنابراین ساده‌نویسی برای گوته هم روشی بنیادی است و گوته نه فقط در آثار نظری‌اش از این روش دفاع می‌کند، بلکه این بحث را به درون آثار هنری‌اش هم می‌آورد، از جمله در «رنج‌های ورتر جوان». از طرف دیگر در آثاری حماسی او، مثل «اگمونت» یا «پرومته» با زبانی حماسی روبه‌رو می‌شویم، که آن هم منطبق با درون‌مایه اثر است. زمانی هم که به ایتالیا سفر می‌کند و با آثار کلاسیک رم باستان اخت بیشتری می‌یابد، زبانش پژواک بیشتری از لحن کلاسیک به خودش می‌گیرد. هرباره سبک سخن در آثار او با موضوع این آثار هماهنگی دارد. بنابراین من از این پیشداوری پرهیز کردم که چون این تراژدی اثر قلم گوته است، پس در همه حال باید زبانی پر طنطنه داشته باشد. منتها باید همیشه مواظب بود که با تغییر لحن نویسنده، مترجم هم لحنش را تطبیق بدهد. این کار البته حوصله و دقت می­‌طلبد. به همچنین همکاری و همفکری ویراستاران را. من بر سر این ترجمه از همکاری ویراستاری برخوردار نبودم. در عوض از نگاه نکته‌سنج دانشجویانی برخوردار بودم نکته‌سنج، که این نثر را محک زده‌اند، با اصل آلمانی تطبیق داده‌اند و در این کار برخی جاها را لازم به تصحیح دانسته‌اند. ضمن آن که استاد ملکیان هم در حق‌ام لطف داشت و به این ترجمه اعتنایی درخور نشان داد. با این همه مسئولیت خطاهای احتمالیش با من است. در مقدمه كتاب اشاره كرده‌ايد كه «فاوست» اثري كهن اما در عين‌حال مدرن و حتي پست‌مدرن است و حتي مي‌توان برخي شگردهاي رمان‌هاي جادويي را هم در آن ديد. چه ويژگي‌هايي از رمان‌هاي جادويي و روايت‌هاي پست‌مدرن در «فاوست» ديده‌ مي‌شود؟ اگر خلاصه بگویم، درآمیختن واقعیت و جادو، جهش در زمان و مکان و به گفت‌وگو درآوردن شخصیت‌های اعصار مختلف با همدیگر، مصاحب ساختن انسان با حیوان و اشیا، باری سیر آزاد در واقعیت و افسانه و اسطوره... به این تکنیک‌ها نظر داشته‌ام، اگر آن را «در ضمن پست مدرن» خوانده‌ام؛ غلط یا درست... زبان گوته چقدر بر نويسندگان بعد از خودش تأثير گذاشته و آيا در ادبيات معاصر آلمان نيز مي‌توان تأثير گوته را ديد؟ تا آنجا که سواد من حاشیه‌نشین قد می‌دهد، بیش از همه توماس مان است که گوته را سرمشق خود می‌داند، چه در کار هنری و چه در رسیدن به مقامی که بتوان آن را شاخص ادبیات دوران و جایگاه اجتماعی نویسنده در نگاه ملت دانست، نویسنده به عنوان نماینده فرهنگ زمانه و ملت خودی. توماس مان ظاهرا در طی نگارش «مرگ در ونیز» بارها رمان‌های «پیوندهای گزیده» و خاصه «ویلهلم مایستر» را خوانده است، محض نوعی الگو گرفتن یا تصحیح مسیر. موتیف پیر پنجاه ساله‌­ای که به خواستگاری دختری جوان می‌رود، البته به شکلی دیگر از «ویلهلم مايستر» به درون همین نوول توماس مان درآمده است. در ضمن یکی از انگیزه‌های توماس مان در نوشتن رمان «یوسف و برادرانش» علاقه‌ای است که گوته به این قصه توراتی داشته، اما آن را خیلی کوتاه می‌دانسته است. دیگر رمان توماس مان، «لوته در وایمار» از این هم به گوته نزدیک‌تر می‌شود. چون در شرح دیداری است که شارلوته، محبوبه دوران جوانی گوته در روزهای پیری از این دوست گذشته‌های دور خود می‌کند و برای توماس مان بهانه‌ای می‌شود که به ترسیم تراژدی پیری بپردازد. شارلوته همان دختری است که با نام لوته نقش‌آفرین رمان «رنج‌های ورتر جوان» شده است. اكنون مشغول ترجمه چه اثري هستيد و آيا كاري آماده انتشار داريد؟ یک نمایشنامه از یاکوب لنس، دوست دوران جوانی گوته و یک آنتولوژی از هلدرلین به شکل نهایی خودش نزدیک می‌شود. و سفرنامه کوتاهی هم از توماس مان، خاطرات او هنگام اولین سفرش به امریکا در دهه سی، سفری که در آن سال‌ها به ناچار با کشتی بوده است و بیش از ده روز به درازا می‌کشیده است و توماس مان در راه خودش را با مطالعه «دن کیشوت» سروانتس سرگرم کرده است، سفرنامه‌ای همراه یک تفسیر درخشان از این کتاب جهانی. اگر فرصتی باشد که برسم،جای شکر دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.