خلق موفق فضای کافکایی*
یادداشتی بر تئاتر «کافکا با من سخن بگو» به کارگردانی قطبالدین صادقی
محمدعلی آرامی- متخصص مغز و اعصاب
با وجود گذشت بیش از صد سال از آفرینش ادبی فرانتس کافکا، هنوز چهره او با ابهام و ناشناختگیهای فراوانی همراه است. شخصیت او نیز متناقض و پیچیده بوده و مفسران فراوانی در تحلیل شخصیت و آثار او قلم زدهاند. اعتراف خود او مبنی بر اینکه نوشتن، دلمشغولی و پناهگاه اصلی او در تمام زندگیاش بوده است؛ ولی به نزدیکترین دوست خود میسپارد که نوشتههای او را نخوانده از بین ببرد؛ اما نگهداشتن تمام نوشتهها و نامههایش نشان از آن دارد که برای چاپ و عرضه آنها بیاشتیاق نبوده است. شمار آثار کافکا در مقایسه با بسیاری از نویسندگان کلاسیک و همعصرش چندان درخور توجه نیست و به نظر میرسد که هیچ رمانی را به پایان نرساند. بااینحال نوشتههای او بیش از سایر داستاننویسان مورد بحث و حرف و حدیث بودهاند. سبک و محتوی آثار او انعکاس صادقانه و بیواسطه احساسات، رؤیاها، ترسها و اضطرابات اوست. حالاتی که در رفتار بیرونی او چندان مشاهده نمیشدند. ارائه صادقانه، رها از سرکوب و تخیل آزادانهاش از تمام گوشهها و پیچوتابهای روان، فضایی استثنائی به وجود آورده که بهحق «فضای کافکایی» نام گرفته است. قطبالدین صادقی، هنرمند نامآشنا و پرکار حوزه هنرهای نمایشی، تلاش کرده است با نگاهی تازه و متفاوت این چهره پررمزوراز، پیچیده و مهم ادبیات جهان را به نمایش بگذارد. نمایشنامه او دارای دیالوگهای مناسب و سنجیدهای است که با آثار و زندگی او قرابت دارد و نشان میدهد نویسنده با دقت کافی آثار کافکا را خوانده و در حواشی زندگی او کنکاش فراوانی کرده است. روایاتی که از دغدغهها و رفتار کافکا در مواجهه با پدر که یادآور عقده ادیپ فروید است، رفتار وسواسگونه درباره روابط او با زنان و مسئله ازدواج، نگاه ناامیدانه او به تحولات اجتماعی و... در این نمایشنامه استفاده شدهاند تا مخاطب را در فضای کافکایی قرار دهد. به گمان من خلق موفق این فضا با اجرای بسیار خوب بازیگر نقش کافکا به شکل مقبولی محقق شده است. استفاده از موسیقی کُر نیز که مورد علاقه کافکا بوده است، هوشمندانه است.
پینوشت: * صفت «کافکایی» از نام فرانتس کافکای نویسنده گرفته شده است. این واژه دلالت میکند بر حسی دلهرهآور، ناشی از تردیدی مبهم و تهدیدی معماگونه و ناملموس، بر حس بازیچه دست قدرتهایی شبحوار و مجهول شدن. در این فضا، شخصیتهای اصلی اغلب در وضعیتهایی غیرشفاف و تهدیدآمیز قرار داشته و کیفیتی آلوده به طنزی سیاه و تراژیک دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.