|

نياز به شفافيت در يارانه‌هاي پنهان و فرابودجه‌اي

محمد فاضلي* . علیرضا عبداله‌زاده**

بودجه به ‌طور کلی سطح عقلانیت اداره کشور را نشان می‌دهد و اولویت‌بندی بخشی مهمی از عقلانیت است. بودجه‌بندی برای این نیز مهم است که ما منابع بی‌انتهایی در اختیار نداریم و بنابراین باید منابع کمیاب صرف اولویت‌ها شود. اولویت‌ها هم با توجه به افق‌های زمانی مختلف و در شرایط گوناگون تعریف می‌شوند. بودجه باید خیلی چیزها را متوازن کند و یکی از آنها توازن بین افق کوتاه‌مدت و بلندمدت است. کشور دائم به چالش‌هایی که از آنها به نام ابرچالش‌ها نیز یاد شده، نزدیک می‌شود. ابرچالش را نمی‌شود با نگاه کوتاه‌مدت رفع کرد؛ بلکه همه نظام سیاسی و از‌جمله بودجه باید جهت‌گیری به سمت حل ابرچالش‌ها داشته باشند. بودجه متأسفانه اسیر دام «مسیر طی‌شده» است. ردیف‌هایی از گذشته در بودجه وجود دارند که سازمان‌ها و افراد برای حفظ آنها تلاش می‌کنند. شیوه‌ای از هزینه‌کردن و برای مقاصدی خاص نهادینه شده که هر سال هم طبق ضرایب خاصی، نزدیک به تورم سالانه و متناسب با قدرت لابی‌گری‌ها، افزایش می‌یابد. بودجه امسال هم شجاعت جدا‌شدن از آن مسیر طی‌شده را نداشته است. بودجه درحالی‌که حاصل یک توافق ملی بین ذی‌نفعان و سلایق گوناگون بر سر اولویت‌های مختلف است، متأسفانه در لايحه دولت این اولویت‌ها مشخص نیست. البته گفته شده که برای مثال اولویت تأمین کالاهای اساسی با ارز چهارهزارو 200 تومانی در بودجه قرار گرفته است؛ اما اولویت شامل چیزی فراتر از تصویب اعتبارات می‌شود و اولویت‌های اصلاحات و بهبود سازوکارها با ابزار بودجه‌ای را هم شامل می‌شود. برای مثال این سؤال مهمی است که اگر سال 1397 شاهد خیزش موجي از فساد و رانت‌خواری از طریق دریافت ارز ارزان‌قیمت بودیم، بودجه 98 چگونه مانع بروز و تکرار این فساد می‌شود؟ سازوکارهای مالی بودجه چگونه به مقابله با قاچاق می‌روند یا به بهبود محیط کسب‌و‌کار کمک می‌کنند؟ اگر نبود توازن ساختاری توسعه در مرکز و پیرامون کشور به چشم می‌خورد و در برخی نقاط بسیار هم شدید است، سازوکار بودجه‌ای چگونه به این مسئله پرداخته است؟ می‌بینید که بحث درباره اولویت‌های بودجه، مباحث خیلی مهمی را در بر می‌گیرد. نبود شفافیت در تبیین اولویت‌ها و به‌ویژه ارزیابی میزان موفقیت ردیف‌های بودجه در سال‌های گذشته همچنان مغفول مانده است. می‌دانیم که فساد و ناکارآمدی در نظام اداری ما وجود دارد و بسیار واضح است که مواردی چه داخل بودجه آمده و چه خارج آن به‌خوبی به هدف در نظر گرفته‌شده به آن نمی‌رسد. بودجه‌ریزی هرساله باید بر‌اساس ارزیابی عملکرد ردیف‌های سال قبل صورت گیرد و گزارشی که چنین ارزیابی عملکردی را نشان دهد، باید در دسترس باشد. یکی از مهم‌ترین اقلام بودجه که درباره آن باید شفاف‌سازی صورت گیرد، دو نوع یارانه پنهان و فرا‌بودجه‌ای است. یارانه‌ای که از طریق تفاوت قیمت حامل‌های سوخت - بین قیمت فعلی و ارزش این حامل‌ها در بازارهای جهانی یا منطقه‌ای- توزیع می‌شود، یارانه پنهان است. تصور کنید که این مقدار فقط برای گاز خانگی حدود 290 هزار میلیارد تومان است. نزدیک به 150 هزار میلیارد تومان هم در قالب یارانه بنزین ارائه می‌شود. نسبت اینها با توسعه کشور چیست؟ چه گروه‌هایی بیشترین استفاده را از این یارانه می‌برند؟ باید مشخص شود که چه مقدار، بابت چه اموری و حتی به چه افرادی تخصیص داده شده است و همچنین نهاد و افراد مسئول بازتوزیع آن نیز باید به‌ طور شفاف معرفی شوند. شفافیت فقط شامل تصویب اعتبارات و تخصیص آنها نمی‌شود. کشور مشکلاتی دارد که یکی از مهم‌ترین راه‌های حرکت به سمت اصلاح آنها بودجه است. لازم است فهرستی از مهم‌ترین بهبودهایی که باید در کشور هر سال ایجاد شوند، در ابتدای بودجه بیاید و سازوکار عمل بودجه برای تحقق آن بهبودها در بودجه تشریح شود. مسئله ناپایداری مالی نظام سلامت به حدی شدید شده است که وزیر بهداشت در اعتراض به تأمین مالی‌نشدن بودجه بخش درمان، استعفا داد. من فعلا به درستی یا نادرستی استدلال وزير بهداشت کاری ندارم؛ اما سؤال این است که بودجه سالانه چگونه در راستای تأمین مالی پایدار بخش سلامت حرکت می‌کند؟ این‌گونه مواجهه با بودجه به آن معناست که شفافیت فقط در مشخص‌شدن مقادیر و اعتبارات دستگاه‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه شفافیت در اصلاحات و اولویت‌های اصلاح را هم در بر می‌گیرد. چنین شفافیتی وقتی حاصل می‌شود که گزارش‌های دقیقی از عملکرد سال‌های گذشته، تخصیص‌ها و عملکرد تخصیص در نزدیک‌شدن به اهداف تهیه و منتشر شود. بگذارید مثال واقعی را بررسی کنیم. وام‌های اشتغال‌زایی دولت که در بودجه وجود دارد، باید بررسی شود که آیا در ایجاد اشتغال موفقیت‌آمیز بوده و اگر نبوده، چرا نبوده است؟ یادمان باشد که دولت‌های آقایان خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی به نام‌های مختلف وام‌هایی برای توسعه اشتغال پرداخته‌اند و بخش زیادی از آنها کارکردی نداشته و بی‌کاران را به بی‌کاران بدهکار تبدیل کرده است. این رویه غلطی است که دادن وام به‌عنوان عملکرد جلوه داده می‌شود. وام عملکرد نیست؛ بلکه آنچه از وام‌دادن حاصل شده، عملکرد به حساب می‌آید.مثال دیگر وام‌های بی‌حدوحصر صندوق توسعه ملی است که در مواردی افراد از اوایل دهه 80 اقدام به پرداخت بدهی خود نکرده‌اند. البته این‌گونه وام‌ها از ابتدای دهه 80 تحت عنوان وام از صندوق توسعه ملی واگذار نمی‌شده‌اند و حساب ذخیره ارزی و عناوین دیگری داشته‌اند. صندوق توسعه ملی نباید به جایی بدل شود که بخشی از منابع کشور در آن قرار می‌گیرد و بعد با سهولت بیشتر و تحت عناوین مختلف بدون آنکه ارزیابی عملکرد دقیقی از تخصیص منابع آن وجود داشته باشد، از محل آن هزینه شود. بودجه نیازمند شفاف‌سازی بسیار بیشتری درخصوص مصرف از محل منابع صندوق ذخیره ارزی است.براي ايجاد شفافيت در بودجه نياز به گفت‌وگوي عمومي و اجتماعي داريم. گفت‌وگوی عمومی و اجتماعی درباره بودجه دو جنبه دارد؛ جنبه اول عمومی است؛ یعنی تلاش کنید که مقوله بودجه و نقش آن در بسامان یا نابسامان شدن کشور شناخته شود. مردم به شاخص‌هایی نظیر تورم، بی‌کاری یا در این سال‌ها به مسائل حول محور آب و محیط‌ زیست توجه نشان می‌دهند. اینها به جایی رسیده‌اند که کسی در اهمیتشان تشکیک نمی‌کند، اما بودجه ابدا این‌گونه نیست. مردم ادراک درست و دقیقی از بودجه ندارند و جایگاه این سند در افکار عمومی شناخته‌شده نیست. این به آن معناست که باید کاری کرد تا بودجه به بخشی از شناخت عمومی بدل شود. دولت خودش هم در این راه پیش‌قدم شده است. دولت هر قدر اطلاعات دقیق‌تری در بودجه ارائه کند و بودجه برای مردم شفاف‌تر شود، حساسیت عمومی بالاتر می‌رود و بودجه زیر نورافکن‌های قوی‌تری قرار می‌گیرد و مطالبه برای اصلاحات در بودجه بیشتر می‌شود. ما برای این بخش از کار، اقداماتی انجام داده‌ایم. همین که افرادی با تخصص‌های غیراقتصادی هم وارد شده‌اند و تلاش می‌کنند بودجه را به دغدغه مردم تبدیل کنند، خودش بخشی از این تلاش است.تلاش در راستای اصلاحات در بودجه، وجهی غیرعمومی هم دارد. فهم بودجه و تحلیل آن دانش اقتصادی می‌خواهد، خصوصا اگر بخواهید اصلاحات اقتصادی را هم از مسیر بودجه انجام دهید، به تحلیلگری اقتصادی و دانش فنی از بودجه نياز است؛ باید سازوکارهای اقتصادی کشور را شناخت. ما با جمعی متشکل از نخبگان دانشگاهی درباره اصلاح یارانه‌های پنهان انرژی طرحی جامع داده‌ایم و با صحبت و رایزنی با مسئولان ذی‌ربط با آنها در این راستا به جمع‌بندی مشترکی دست یافتیم اما به دلیل برخی ملاحظات این طرح به اجرا نرسید و در بودجه گنجانده نشد. افرادی هم هستند که از وضعیت فعلی منتفع هستند و تلاش خود را برای ممانعت از اصلاحات در بودجه، دائم به‌ کار می‌گیرند.ما در اکثر کشورهای دنیا شاهد ایجاد سامانه‌ای برای ایجاد شفافیت در بودجه هستیم؛ به‌طور مثال سایت USA.gov از نمونه‌های آن است. در ایران به دلیل وجود موارد گفته‌شده چنین اقدامی به‌طور رسمی از سوی دولت صورت نگرفته است اما عده‌ای از نخبگان با ایجاد چنین سایت‌هایی به‌طور خودجوش به چنین اقدامی دست زده‌اند که نشان می‌دهد اگر ذره‌ای به شرکت‌‌ها و گروه‌های دانش‌بنیان میدان داده شود کمک قابل توجهی به ایجاد شفافیت در سیاست‌های دولت به‌خصوص بودجه خواهند کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.