نگاهی روانشناسانه به نمایشگاه «الیانا شمسلنگرودی» در گالری «آس»
بادکنک قرمز
نازنین رحیمی
این یادداشت با نظری به «نگاه ژاک لاکان به ابژه» برگرفته از مقاله استاد حسین پاینده درباره نمایشگاه الیانا شمسلنگرودی نوشته شده است. «اُبژه دیگری کوچک» (object petit a)، نامی است که لاکان به اولیترین مصداق ازدسترفته و بازنیافتنی امیال «مادر» میدهد. کودک با ورود به «ساحت نمادین» از یکیبودگی پیش از بانی که با مادر داشت محروم میماند و دچار هجران میشود. این شقاق، مادر را به «دیگری» (موجودی جدا از کودک) تبدیل میکند. خود کلمه «مادر» شاهدی بر این دوپارگی است. تا زمانی که کودک خویشتن و مادر را یکی میپندارد، نیازی به این کلمه ندارد. زبانبازکردن کودک مقارن با مرحلهای از رشد روانی است که او با عبور از «مرحله آینه» به جدابودگی خود از مادر «دیگری» بودنِ مادر وقوف مییابد و با تسلیمشدن به این حقیقت تلخ، نشانه زبانی «مادر» را جایگزین کسی میکند که بخشی از خویشتن خود میپنداشته است. زبان همواره جایگزینی برای خود چیزهاست. کلمه «صندلی» جایگزین شیء چهارپایه و پشتیداری است که روی آن مینشینیم. به این سبب است که لاکان مؤکدا میگوید شناخت جهان بهواسطه زبان منجر به «فقدان» میشود. منظور از «کوچک» در اصطلاح «اُبژه دیگری کوچک»، «نوشتهشده با حروف کوچک» است.
این تمهید املایی تأکیدی بر این است که رابطه سوژه با مادر در «ساحت خیالی»، رابطهای کاملا شخصی و فردی است؛ حال آنکه رابطه سوژه با دیگران در «ساحت نمادین» صبغهای کاملا اجتماعی و بینافردی دارد. مادر حکم «دیگری کوچک» را دارد، درحالیکه جامعه و قوانین اجتماعی «دیگری بزرگ» را تشکیل میدهند. هرآنچه یاد مادر و یکیبودگی پیشازبانی با مادر را در ضمیر ناخودآگاه سوژه زنده کند، مصداقی از «اُبژه دیگری کوچک» است. این یادآورنده میتواند برای مثال، شیئی در دنیای واقعی باشد که مشاهده یا تماس فیزیکی با آن آغازگر زنجیرهایی از تداعیهای ذهنی میشود. بعد از این توضیح به نظرم الیانا لنگرودی، نیز در کارهایش اشیا را به ظرافت تمام و با تکیه بر حس زیباشناختی قوی کنار هم قرار داده که هرکدام از نگاه روانشناسانه لکانی میتواند هنرمند را به ابژه کودکی خود نزدیک کند. بههمینروی ما هم بهعنوان تماشاگر همانندسازی کرده و لذت بصریمان صدچندان میشود و در دنیای کودکی هنرمند، شریک دیگری بزرگ و کوچکش میشویم. سوژهای که در این یادداشت بررسی میکنم، بادکنکهای قرمز هنرمند است که در بیشتر تابلوها دیده میشود، بهجز چند تابلویی که به نوعی تصویر هنرمند از یک زن بالغ است؛ زنی که شاید دیگر به این «اُبژه دیگری کوچک» object petit a نیازی ندارد، چراکه خود همان مادری است که کودک فقدان او را حس میکند و در دو تابلو که هنرمند با زیبایی بسیار زنانگی و مادری و شکوفایی خود را به تصویر گماشته است نشانی از این بادکنک قرمز نیست. البته هرکدام از این نشانههای هنرمند در تابلوهای دیگر جای بحث دارد... حتی حضور مردانی با سر ابری یا سنگی یا تجمع گلهای زیبا که هرکدام نشان از دیگری بزرگی است که در ذهن هنرمند ما با صورتهای مختلف روانشناسانه، به تصویر کشیده شده است. اما بادکنک قرمزی که به تلنگر سوزنی میتواند از بین برود، نشان از فقدان مادر یا کشور یا امنیت روزگار ماست؛ امنیتی که همه ما از کودکی به دنبال آن هستیم همچون آغوش مادر... . این بادکنک قرمز با رنگی که نشاط و شور زندگی دارد، تقریبا در بیشتر کارها در کنار سوژههای هنرمند قرار گرفته است، همچون مادری نگهدار تابلوها و سرزمینی که هنرمند به تصویر کشیده است، نشان از همان «اُبژه دیگری کوچک» یا object petit a دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.