|

فقدان نگرش علمی- تجربی

رسول جعفریان، مهر: ما عقب‌گرد داریم. از جنبش‌های فکری اخیر یکی مکتب تفکیک است که می‌خواهد برای دنیای جدید ایده تازه بدهد. مکتب تفکیک همان رویکرد اخباری‌گری است؛ تفکر اخباری‌گری و تفکیکی از اساس اجازه تحول فکری نمی‌دهد. مرتب می‌گویند ما کاری به عقل نداریم و فلسفه قدیم را منکریم، اما در عمل مبنای تفکر این است که برای همه‌چیز باید در همین متون حدیثی گشت و راه‌حل یافت. من نقد فلسفه سنتی را از سوی آنها دوست دارم اما هیچ جایگزینی ندارند. مثل آخر صفوی، که فلسفه قدیم نقد شد و اخباری‌گری جایش را گرفت. فیض کاشانی کتابی درباره اسب می‌نوشت اما فقط تعدادی روایت بود. مفهوم علم در میان ما، روز به روز عرفانی‌تر و دور از نگرش علمی-تجربی شد. به نظرم سیطره تفکر صدرایی نقش مهمی در تخریب معنای علم تجربی داشت، و ما را در امتداد هزاران سال، در قانع‌شدن، به همان سرمایه‌های کهن عقل‌گرایانه یونانی در هر دو بعد عقل بحثی و شهودی پیش برد، و زمینه نوعی انقلاب فکری و علمی را آن هم درست وقتی اروپا متحول شد، از دست ما گرفت. ما دلخوش به وحدت عاقل و معقول و اتحاد با عقل فعال بودیم در حالی که دقیقا در مسیر انفعال حرکت می‌کردیم. من صرف تکیه بر تفکر تجربی را ستایش نمی‌کنم، اما تا اینجا این حرف درست بود که قرآن نگرش واقع‌گرایانه‌ای به علم داشت که مسلمان‌ها از آن دور شدند. از همان ابتدای اسلام، برخلاف روش قرآنی که علم را در معنای عام به کار می‌برد، علما علم را به معنای حدیث گرفتند. ده‌ها کتاب و رساله هست که نام کتاب‌العلم بر پیشانی دارد، در بخاری و کافی هم هست اما مقصود همه آن‌ها علم حدیث است. به تبع آن، علم اصلی همان علم دینی شد و بقیه در حاشیه قرار گرفتند. هیچ کس علم را جدی نگرفت، جز افرادی نادر مثل رازی و بیرونی. در اینکه دنیای اسلام توانست بهره‌ای از علم داشته باشد حرفی نیست اما باید بدانیم هیچ نوع انقلاب علمی در هیچ زمانی میان مسلمانان پدید نیامد، انقلابی مشابه آنچه در رنسانس و پس از آن قرن‌های هفدهم و هجدهم اتفاق افتاد در بغداد پدید نیامد. ما توسط فارابی و ابن‌سینا به همان علوم یونانی لباس جدید پوشاندیم. اتفاق خاصی نیفتاد. دانش‌های فرعی ما توسعه یافت. البته در زمینه حقوق و فقه توسعه داشتیم اما آنها هم به دلایلی متوقف شد. ما انتظار داشتیم بعد از انقلاب ادبیات علمی‌تری داشته باشیم. در ضمن عقب‌ماندگی علمی را هم به عنوان خرافات علمی در نظر بگیرید، چیزی که در رشد پدیده‌ای ساختگی و ناشی از تنفر نسبت به غرب به نام طب سنتی قابل مشاهده است. همه آنها که طب سنتی ترویج می‌کنند به طور مداوم به علم جدید حمله می‌کنند. من فرق چندانی میان این دوره و دوره صفوی نمی‌بینم. چنان که دوره قاجار هم تا اواسط راه و حتی بعد از آن همین‌طور است. ما در یک برهه کوتاه، با رشد افکار کسانی مانند مطهری، قدری برابر خرافات ایستادیم اما به سرعت از آن وضعیت دور شدیم. تیپ‌شناسی فرد متدین پولدار از این قرار است که اگر هوشیارش نکنیم، مدام به سمت ظاهربینی غش می‌کند. به میزان دینداری باید عقل او را هم تقویت کرد. آدم‌هایی را داشتیم که اوايل انقلاب نگاه‌های روشنفکری بهتری به دین داشتند، اما به تدریج یا سکوت کردند یا خود به حمایت از این امور پرداختند. مدعیان امام زمانی بیش از حد هستند، و اگر مقاومت برخی از نهادها نبود، وضع ما از این هم که هست بدتر بود. ما در این دوره شاهد تکرار صفویه هستیم. مقصودم به خصوص این است که در دوره اخیر صفوی تلاش کردند همه علوم را از دل احادیث درآورند. گاهی آنها که فلسفی‌ترند می‌گویند ما در کل می‌خواهیم نگرش توحیدی حاکم کنیم، اما به طور مشخص، عده‌ای دنبال آنند که از دل احادیث و متون دینی، همه علوم را استخراج کنند. برخی می‌گویند می‌خواهیم علوم انسانی و اجتماعی را استخراج کنیم، برخی پا فراتر گذاشته و همه علوم را می‌گویند. مشکل این است که فکر علمی، فکر کشف روابط علمی در جهان، فکری که بتواند مثل نیوتن یا انیشتین عمل کند، در عمق فکر ما نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.