ایدههایی درباره متن و معنا
در سالهای اخیر ترجمه آثار پل ریکور، فیلسوف فرانسوی، در مقایسه با دهههای گذشته سرعت درخورتوجهی گرفته است. بعد از کتاب «استعاره و پارادایمهای ترجمه» با ترجمه مهرداد پارسا، «ایدئولوژی، اخلاق، سیاست» با ترجمه مجید اخگر و اثر سهجلدی معروف «زمان و حکایت» با ترجمه مهشید نونهالی، بهتازگی نشر مرکز کتابی دیگری از ریکور منتشر کرده با عنوان «تاریخ و هرمنوتیک» با ترجمه مهدی فیضی. این کتاب شامل چهار مقاله از ریکور است درباره شر، تاریخ و هرمنوتیک. عناوین این مقالات به ترتیب عبارتاند از: «تاریخ و هرمنوتیک» (که در همایشی درباره هرمنوتیک در سال ۱۹۷۶ ارائه شد)، «به سوی هرمنوتیک ایده آشکارگی» (گفتاری که به سال ۱۹۷۶ در بروکسل ارائه شد)، «مسیحیت و معنای تاریخ» (در سال 1952 در یکی از نشریات فلسفی چاپ شد)، «شر چالشی برای فلسفه و الاهیات» (در سال ۱۹۸۴ به زبان فرانسوی ایراد شد). آنچه این مقالات را به هم پیوند میدهد، ایدههای «متن» و «معنا» است: ایده متن چنانکه از مقالههای اول و دوم کتاب برمیآید و ایده معنا نیز چنانکه از مقالههای سوم و چهارم مشخص است. ریکور در مقاله «تاریخ و هرمنوتیک» نسبت میان پژوهش تاریخی و هرمنوتیک را بررسی میکند یا دقیقتر، بحثی دوطرفه را میان هرمنوتیک فلسفی و روششناسی پژوهش تاریخی مطرح میکند. پژوهش تاریخی آنچه را در تاریخ تجربه شده؛ تاجاییکه ردپایی از آن مانده، ضبط و ثبت میکند. از سوی دیگر، هرمنوتیک نیز به کمک اصل «بیرونیکردن» هرچه را گمان میکنیم در ما درونی است، در فاصلهای قرار میدهد تا فهمشان کنیم. آنچه در قالب نشانهها بیرون آورده میشود، به متنی بدل میشود برای فهم تجربههای درونی ما. بهعبارت دیگر، از یک سو پژوهش تاریخی کار خود را از نشانههای بهجامانده آغاز میکند، از سوی دیگر هرمنوتیک تجربههایی را که درونی خوانده میشود، به شکل نشانه درمیآورد. در نظر ریکور تاریخ شاید بزرگترین متنی باشد که میتواند میل هرمنوتیک به متن را برآورده کند. بااینحال او نسبت تاریخ و هرمنوتیک را بهاینصورت تعریف میکند که تاریخ تنها جایی است که در آن نشانههای امر مطلق حفظ میشوند؛ یعنی امر مطلق از خود نشانههایی به دست میدهد و هرمنوتیک از تاریخی که این نشانهها را حفظ میکند، استقبال میکند. بهاینترتیب هرمنوتیک به میانجی «متن» تاریخ امر مطلق را درمییابد؛ اما آنچه ریکور پیش میکشد، «ایده متن بهمثابه امکان برابری در فهم» است. در نظر ریکور، به میانجی متن در وسیعترین معنایش برابری انضمامی اگوها شکل میگیرد. ازاینرو ریکور تأکید دارد متن دعوتی است به برابری در فهم؛ یعنی آنچه بهعنوان فهم وجود دارد، نتیجه برابری در مقابل متن است. با همین ایده متن است که آشکارگی میتواند بر آگاهی ظاهر شود و این مسئله موضوع مقاله دوم کتاب است. ریکور در مقاله «به سوی هرمنوتیک ایده آشکارگی» نشان میدهد که چگونه از راه متن است که یک ایمان میتواند شکل بگیرد. ازاینرو ریکور ایمان را نسبتی میداند که از راه گستره ارجاعی متن مقدس برقرار میشود. در فلسفه ریکور، متن از نوعی توان ارجاعی برخوردار است و میتواند گسترهای را باز کند. نفس این گشایش امکانی است برای آنچه میتوان ایمان نامید. این ایمان که به زبان پدیدهشناسی پیوند آگاهی با امر الاهی یا همان «قصدیت» خوانده میشود، با شهودهایی پر میشود که همه نتیجه وجود یک متن است؛ یعنی شهودهایش را از گستره ارجاعی متن به دست میآورد. در مقالات سوم و چهارم کتاب مسئله معنای تاریخ و معنای شر ایده معنا را پیش میآورد: چرا در جستوجوی معنایی هستیم که نمیتوانیم آن را یک بار برای همیشه به دست آوریم؟ معنایی که نمیتوان آن را تعریف کرد، بر آن تکیه کرد و از آن در برابر مخاطرات تاریخ به اطمینانخاطری رسید؛ بااینحال دقیقا همین معنا که اطمینان خاطری نمیبخشد، برای ریکور «بنیاد شجاعت زیستن در تاریخ میشود». معنایی که هست و نیست: معنایی نیست، وقتی در مواجهه با رنج میکوشیم معنایی برای تسلا بیابیم و دست آخر هم نمییابیم و معنایی هست، وقتی وحدت معنایی وجود دارد که رنجها و شرارتها را فقط رنج و شر معنا میکند. ازاینرو حکمت برای ریکور آن چیزی نیست که رنج و شر را بهعنوان تحملکردن متمایز میکند؛ بلکه تحملکردن به تجربهای انسانی بدل میشود که حکمت آن را به همین عنوان نشان میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.