طردشدگان
«هوس کشتن روی نوکِ زبان» و «اکتینگ» دو نمایشنامهاند از زَویه دورَنژه، نمایشنامهنویش فرانسوی، که با ترجمه زیبا خادمحقیقت در نشر نیماژ و در قالب یک کتاب منتشر شدهاند. دورنژه از نمایشنامهنویسان معاصر فرانسوی است که کار خود را از اواخر دهه هشتاد میلادی آغاز کرده و اولین نمایشنامه کتاب، «هوس کشتن روی نوکِ زبان»، از نخستین آثار اوست. این نمایشنامه در سال 1991 نوشته و در سال 1994 منتشر شده است. مهاجران و افراد مطرود و حاشیهای جامعه شخصیتهای اصلی بسیاری از نمایشنامههای دورَنژه هستند؛ افرادی که جامعه آنها را طرد کرده و به حاشیه رانده است و این طردشدگی در رفتار و گفتار آنان بازنمودی خشن یافته است، چنانکه نمونهاش را در نمایشنامه «هوس کشتن روی نوکِ زبان» میبینیم. شخصیتهای نمایشنامه «هوس کشتن روی نوکِ زبان» جوانانی هستند که آنها را به دیسکوتک راه ندادهاند. آنها در یک شب آخر هفته بعد از اینکه نتوانستهاند به دیسکوتک راه پیدا کنند، جایی در نزدیکیِ آن دور هم جمع شدهاند و در متن صدای موزیکی که به گوش میرسد با هم گفتوگو میکنند و سخت از وضعیتی که به آن دچارند، عصبانی هستند و خواننده از خلال گفتوگوهای این شخصیتها به وضعیتشان و همچنین درونِ آنها راه مییابد. نخستین دیالوگهای نمایشنامه خود بهطور تمام و کمال قرارگرفتن در وضعیت طردشدگی را آشکار میکنند. در همان سطرهای آغازین، یکی از شخصیتها به نام ویک میگوید: «اونا نمیخوان، نمیخوان. تمام. زورشون که نمیتونیم بکنیم ما رو قبول کنن که!» و شخصیتی دیگر به نام رو، پاسخ میدهد: «حالم گرفتهاس، بازم عین سگ انداختنمون بیرون. چرا آخه، میشه تو به من بگی چرا؟». چنانکه در مقدمه ترجمه فارسی این دو نمایشنامه، درباره «هوس کشتن روی نوک زبان» آمده است در این نمایشنامه «عمل نمایشی کاملا در کلام جای میگیرد.» در این مقدمه درباره ساختار این نمایشنامه آمده است: «هیچ اتفاقی بر صحنه روی نمیدهد. ولی نمایشنامهنویس با استفاده از اصول دراماتورژی ارسطویی -رعایت وحدت زمان و مکان و موضوع- و روایت پیشآمدهای پیشین خارج از صحنه، ما را به تماشای جدال کلامی شخصیتهایی فرامیخواند که در هیاهوی زندگی مدرن گم شدهاند و برای اثبات و بقای خود تلاش میکنند.» چنانکه اشاره شد عنصر کلام جایگاه ویژهای در نمایشنامه «هوس کشتن روی نوک زبان» دارد. دورنژه در این نمایشنامه زبانی را بهکار برده که ترکیبی از زبان طردشدهها و حاشیهنشینها و زبانی شاعرانه است. این زبان از یکسو حاوی خشونتی برآمده از شرایط اجتماعی و از سوی دیگر واجد نوعی شاعرانگی است و دورنژه از این ترکیب زبانی برای هرچه بهتر تصویرکردن شخصیتها، شرایط و موقعیتشان و احوال درونی آنها استفاده کرده است. در مقدمه کتاب ویژگیهای زبانی و کارکرد زبان در این نمایشنامه اینگونه توضیح داده شده است: «خشونتی که در تکتک دیالوگهای شخصیتها پنهان است نشان از دردهای بیدرمان انسانهایی بیدیروز و بیفردا دارد که گویی تنها تلاششان بهتباهکشاندن امروز خود است و از آنان انتظار میرود که در هر لحظه قادرند فاجعهای به پا کنند. اما زیبایی متن در مونولوگهای شاعرانهای هم جلوهگر میشود که پرده از آرزوهای واخورده، هراسهای تنهایی و عشقهای بربادرفته برمیدارد. اینجاست که دورنژه با خلق زبانی خاص -که مخلوطیست از زبان خشن و ناتورالیستی جوانان دهههای هفتاد و هشتاد حومههای فرانسه با زبان ظریف و شاعرانهی خود خالق اثر- به لایههای پنهان شخصیتهای خود نقب میزند.» دیگر نمایشنامه کتاب، یعنی «اکتینگ»، از آثار متأخر دورنژه است. داستان این نمایشنامه در سلول یک زندان میگذرد. چنانکه در مقدمه کتاب درباره این اثر آمده است دورنژه در اکتینگ «ما را به تماشای برخورد دو دنیای متفاوت دو زندانی -یک کلاهبردار معمولی و یک بازیگر تئاتر متهم به قتل- فرامیخواند و بهتدریج و در مقابل چشمان ما سلول کوچک تبدیل به تماشاخانهای میشود که هملت تنهای دیگری را در خود محبوس داشته است.» همانطور که در همین مقدمه نیز اشاره شده، در زبانِ این نمایشنامه، در قیاس با نمایشنامه «هوس کشتن روی نوک زبان»، طنز کلام بر خشونتی که در نمایشنامه اول شاهد آن بودیم، میچربد اگرچه حضور خشونت در این نمایشنامه هم مشهود است. نمایشنامه «اکتینگ» در سال 2012 منتشر و در سال 2016 توسط خود دورنژه اجرا شده است. دورنژه علاوه بر نمایشنامهنویسی و کارگردانی تئاتر تجربه ساخت چند فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را نیز در کارنامه کاری خود دارد. در بخشی دیگر از مقدمه کتاب به تأثیر دورنژه از سه نمایشنامهنویس مطرح فرانسوی یعنی کُلتس، لَگَرس و گَبیلی اشاره شده است. از دیگر آثار دورَنژه میتوان به 22:34، روزشمار، روزهای تمام، شبهای تمام، موجسوارها، اقرار، نامزد و حکایت مردان اشاره کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.