|

هدایتی که اِنجوی می‌شناخت

شرق: نام ابوالقاسم اِنجوی‌شیرازی برای مخاطبان و علاقه‌مندان ادبیات بیش از هر چیز یادآور پژوهش‌های او در زمینه فرهنگ مردم و جمع‌آوری داستان‌ها و افسانه‌های عامیانه است. اِنجوی همچنین ازجمله مصححان دیوان حافظ است. نامِ او علاوه بر این‌ها یکی از دیگر چهره‌های مطرح ادبیات ایران، یعنی صادق هدایت را نیز به یاد می‌آورد؛ چراکه در خاطراتی که درباره هدایت نقل و منتشر شده نام اِنجوی‌شیرازی هم که از دوستان او بوده است به چشم می‌خورد. کتاب «صادق هدایت به روایتِ اِنجویِ‌شیرازی» که به کوشش ولی‌اله دُرودیان در نشر نیلوفر به چاپ رسیده، شامل مجموعه مقالاتی است که اِنجوی روزگاری درباره هدایت نوشته. این مقالات نخستین بار در مجله فردوسی چاپ شده‌اند و دلیل نوشته‌شدنشان هم‌چنان‌که درودیان در مقاله نقدی بر کتاب «نیمه پنهان» نوشته جهانگیر هدایت که در همین کتاب هم به چاپ رسیده، توضیح داده است، چاپ گفته‌ای از محمود هدایت، برادر صادق هدایت، در مجله فردوسی است. بنا بر آنچه درودیان در این مقاله شرح داده ماجرا از این قرار است که در آبان 1350 نمایشگاهی از عکس و آثار و دست‌نوشته‌های جلال‌ آل‌احمد، صمد بهرنگی، علی‌اکبر دهخدا و صادق هدایت در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برگزار می‌شود. در این نمایشگاه محمود هدایت هم حضور داشته است و خبرنگار فردوسی از او سؤال می‌کند که «به نظر شما این نمایشگاه چه کم دارد؟» محمود هدایت جواب می‌دهد: «خود صادق را» و سپس اضافه می‌کند: «همه کتاب‌های صادق نزد ماست جز توپ مرواری که صادق در پاریس به امانت به انجوی‌شیرازی سپرده بود که به ما بدهد ولی او در امانت خیانت کرد و کتاب را به ما نداد و می‌خواست آن را به آقای عبدالرحیم جعفری، مدیر انتشارات امیرکبیر به بیست‌هزار تومان بفروشد ولی او نخرید». این گفته محمود هدایت در فردوسی چاپ می‌شود و واکنش اِنجوی را برمی‌انگیزد؛ واکنشی که در قالب مجموعه مقالاتی که اِنجوی به فردوسی می‌فرستد بروز پیدا می‌کند. اِنجوی در این مقالات از هدایت و رابطه او با خانواده‌اش نوشته است، خاطراتی از هدایت نقل کرده است و همچنین به زبانی تند‌و‌تیز به انتقاد از کسانی پرداخته که معتقد است درباره هدایت به‌جای گفتن حقیقت افسانه‌پردازی کرده‌اند. مثلا در یکی از این مقالات ضمن اشاره به افسانه‌هایی که درباره مشاهیری چون حافظ و سعدی ساخته‌و‌پرداخته شده و بعد از گذشت قرن‌ها همچنان ورد زبان‌هاست، می‌نویسد: «اینک می‌بینیم که جاویدیاد جاویدنام، ص. هدایت نیز از این قاعده قهری برکنار نمانده و با اینکه بیست‌سالی نگذشته که وی از میان ما رفته ببین چه افسانه‌ها برایش ساخته‌اند! و به همین سبب و درست به همین سبب، بر یاران و معتقدان وی فرض است و واجب که با نوشتن خاطرات و مصاحباتی که با او داشته‌اند و مصائبی که بر او گذشته است و فقط آنان می‌دانند این پرده پندار را به یک‌سو زنند و او را چنان‌که او بود و دیدند و با نهایت سادگی و صداقت تصویر کنند زیرا که هر حادثه خوب یا بد زندگی‌اش و هر خاطره تلخ و شیرین دوره عمر شریفش؛ خود بهترین شاهد دلمردگی و آزردگی یا شوق و ذوق یا خلق آثار ارزنده‌اش و خلاصه روشن‌ترین دلیل اعمال و افعال اوست. اگر چنین نکنند، حق مودت و حقوق صحبت ادا نکرده‌اند و مدیون هدایت خواهند ماند». اِنجوی آن‌گاه به یکی از داوری‌های نادرست درباره هدایت اشاره می‌کند و می‌نویسد: «به عنوان مثال کسانی هستند که هدایت را انسانی بیکاره و لاابالی و مسئولیت‌نشناس و مأیوس و بدبین و آثار او را آثاری تیرگی‌زای و نومیدکننده معرفی می‌کنند و این جماعت، لامحاله از چندین دسته بیرون نیستند. یا مغرض‌اند و غرض می‌ورزند یا آثار وی را نخوانده‌اند و جاهلانه سخن می‌گویند یا ساده‌لوح و زودباورند و هر یاوه‌ای را به گوش می‌گیرند یا بعضی از آثار او را خوانده‌اند اما نفهمیده‌اند یا کسانی هستند که نه او را شناخته‌اند و نه آثارش را». اما کتاب «صادق هدایت به روایتِ اِنجویِ‌شیرازی» فقط در مقاله‌های اِنجوی درباره هدایت خلاصه نمی‌شود. بخشی از کتاب نیز درباره خود اِنجوی‌شیرازی و زندگی و آثار اوست. در آغاز کتاب پیشگفتاری از ولی‌اله دُرودیان آمده است که اختصاص دارد به معرفی آنچه درباره اِنجویِ‌شیرازی به چاپ رسیده است. بعد از این پیشگفتار یادداشتی با عنوان «نخستین دیدار» درج شده است. دُرودیان در این یادداشت از سال‌های آشنایی‌ و همکاری‌اش با اِنجویِ‌شیرازی نوشته است. زندگینامه اِنجَوی‌شیرازی به قلم هوشنگ اتحاد مقاله بعدی کتاب است و چنان‌که پیش از این اشاره شد، بخشی از کتاب هم اختصاص دارد به نقد ولی‌اله دُرودیان بر کتاب «نیمه پنهان» جهانگیر هدایت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.