|

شكل‌گيری نهاد دانشگاه در ايران

در ميان وجوه مختلف نقد جامعه، فرهنگ و سیاست ایران، «آموزش» موضوع کلیدی منتقدان و مصلحان عصر مشروطه بود. روشنفکران آن زمان تلاش می‌کردند علاوه بر بازتعریف جامعه ایرانی و شناخت مشکلات و آسیب‌های آن، ‌راه علاجی هم برای بهبود وضع و خروج از موقعیت عقب‌ماندگي ارائه کنند. درباره آموزش دو موضوع اهمیت محوری در افكار آن زمان داشت: یکی فقدان علم در جامعه ایران و تسلط مدیریت غیرعلمی بر جامعه و دیگری مشکل نظام آموزشی و سواد برای عامه مردم ایران؛ به‌همین‌دلیل در مكتوبات مشروطه، فقدان علم را علت‌العلل رنج‌های جامعه ایرانی می‌دانستند و علاج آن را هم در توسعه نظام آموزش و ارتقای تعلیم و تربیت به سبك غربي در میان ایرانیان جست‌وجو می‌کردند. بنا بر اصل نوزدهم متمم قانون اساسی، دولت مشروطه موظف به نظارت بر نظام آموزشی بود و به اين منظور تشکیلات قبلی دچار تحول و توسعه شد. البته انتقاد به شیوه مدارس قدیم یا «ملتی» از دوره امیرکبیر و با تأسیس دارالفنون آغاز شده بود، اما تأسیس مدارس با خرج دولت و ملت و اجباری‌شدن آموزش ابتدایی و تدوين کتاب‌های درسی از جمله نتايج اين قانون بود. مسئله تعلیم و تربیت هم در سطح ابتدایی و هم در سطح عالی به یک مسئله مهم نخبگان تبدیل شد و مجموعه‌ای از مباحث جدی در همان سال‌های پس از مشروطه دراین‌باره و مهم‌تر از همه در باب اینکه تقدم با آموزش ابتدایی است یا آموزش عالی در میان نخبگان جامع ایرانی درگرفت. از جمله این نخبگان که به مسئله تعلیم و آموزش بسیار پرداختند، محمدعلی فروغی و‌ سیدحسن تقی‌زاده بودند. روند تحول و بازنگري در آموزش در ميان نسل بعد روشنفكران ادامه داشت. البته محققان به این گروه عمدتا کمتر از نسل قبل از خود که درگیر انقلاب مشروطه بودند، پرداخته‌اند. دكتر عیسی‌خان صدیق از اولين رؤساي دانشگاه تهران و از پايه‌گذاران آموزش مدرن در ايران از جمله اين افراد است. کتاب «ایران مدرن و نظام آموزشی آن» كه در واقع رساله دکترای صدیق در دانشگاه کلمبیا بوده، به‌تازگي ترجمه و منتشر شده است. او در این رساله تلاش کرده همگام با دیگر افراد پیشرو زمانه‌اش نگاهی علمي در پیش گیرد و با تمرکز بر نظام آموزشی ایران ضمن توصیف و نقد وضعیت موجود آن، امکان‌های اصلاح آن را بررسی کند. نوع اصلاحاتی که صدیق برای نظام آموزش و پرورش در نظر داشت، پراگماتیستی و ملهم از جان دیویی، فیلسوف مهم تعلیم و ترتیب و دیدگاه‌های اوست که در همان دانشگاه کلمبیا تدریس می‌کرده و صدیق در متن نیز به او اشاره می‌کند. به عبارت دیگر، مؤلف در یک دستگاه فلسفی منسجم تلاش کرده یک نظام نوین آموزشی برای جامعه ایرانی تعریف کند. برای این کار فصل اول از جغرافیا و تاریخ مردم ایران سخن گفته و سپس در فصل دوم،‌ تماس ایران با جهان غرب را توضیح داده و در فصل‌های سوم، چهارم و پنجم سنت‌های آموزشی از جمله مکتب‌خانه‌ها و مدارس و حتی حوزه‌های علمیه را توضیح داده و در نهایت در فصل ششم، نقدها بر نظام آموزش و پرورش ایران و نیازهای آن و پیشنهادهایی برای آن را شرح داده است. مؤلف در مقدمه‌اش می‌نویسد: «غرض از کار حاضر ارائه تحلیلی از نظام آموزشی جاری در ایران است. همچنین در پرتو آرمان‌های این کشور از یک سو و اعمال آموزشی در مترقی‌ترین کشورهای اروپا و نیز ایالات متحده از دیگر سو،‌ غرض یافتن نواقصی است که این نظام می‌تواند داشته باشد و ارائه علاج‌هایی شدنی است که بتوان پیشنهاد داد» (ص ۱۷). اما نکته مهم دیگری که در کتاب بررسي مي‌شود مسئله ایده تأسیس دانشگاه تهران است، ایده تأسیس دانشگاهی جامع در ایران که حتی ریزبودجه آن هم دیده شده و محل تأمین این بودجه‌ها هم تعریف شده است. در روایت رایج، تأسيس دانشگاه تهران به داستانی کوتاه از گفت‌وگوی یکی از نخبگان (فروغی یا گاه حسابی)‌ با رضاشاه تقلیل داده شده که او برای رضاشاه از اهمیت و محوریت نهاد «اونیورسیته» در جهان مترقی گفت و در نهایت شاه هم دید که به نظر می‌رسد چیز خوبی است،‌ لذا بهتر است ما هم از این اونیورسیته‌ها داشته باشیم. این روایت مدعی نوعی فقدان تفکر و تأمل در باب مسئله علم و دانش و نهاد دانشگاه در ایران در دوره ماقبل تأسیس دانشگاه تهران است. کتاب به‌خوبی نشان می‌دهد که مسئله دانشگاه در ایران از یک جنبش اصلاحی متفکرانه و دقیق نخبگان عصر مشروطه و ابتدای عصر پهلوی سربرآورده و این صاحب‌نظران در آن زمان این موضوع را به شیوه‌ای دقیق و در سالیان متمادی بررسي كرده‌اند. کتاب شاهدی است بر این مدعا که تحول فرهنگ و نظام آموزش در جامعه ایران و به‌طور خاص،‌ تأسیس دانشگاه در ایران،‌ امر اندیشیده و تأمل‌شده‌ای بوده است. این کتاب منبعي مهم درباره ايجاد دانشگاه در ایران است که اطلاعات و داده‌ها و نیز تحلیل‌ها و راهکارهای آن می‌تواند مورد استفاده محققان و صاحب‌نظران حوزه آموزش قرار گیرد. با مطالعه كتاب مي‌فهميم که نخبگان و متفکران جامعه درباره مسئله تعلیم و تربیت،‌ اهمیت آموزش ابتدایی و آموزش عالی و حتی آموزش زنان و ضرورت آن در آن زمان بسیار اندیشیده‌اند. عیسی‌خان صدیق می‌کوشد در نگاهی کامل و جامع‌نگر، مسئله تعلیم و تربیت را در بستر جامعه، تاریخ و فرهنگ و حتی جغرافیای ایران به بحث بگذارد. او تربیت را تابعی از نظام اجتماعی می‌داند که با کل زندگی در هم ‌تافته است؛ به‌همین‌دلیل برای فهم نظام آموزشی و تربیتی یک مملکت باید همه ابعاد زندگی آنها را شناخت. کتاب در پس این تحلیل‌ها، انتقادها و راهکارها،‌ معطوف به یک هدف غایی برای ایران است تا بتواند در جهان به نوزایی این کشور کمک کند «نه برای اینکه غربی بشود، بلکه برای اینکه ایران راستین قرن بیستم شود». این کتاب نشان می‌دهد که مؤلف و هم‌عصران او در باب مسئله آموزش و تحول جامعه ایرانی به‌دقت و به‌تفصیل اندیشیده‌اند و نه‌تنها آموزش را در بستر کلان جامعه ایرانی دیده‌اند،‌ بلکه به جزئیات این کار و حتی مسئله رسم‌الخط و اصلاح دوره‌های آموزشی و تناسب آنها با جغرافیای فرهنگی ایران اشاره کرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.