معماي «غرب» براي غربستيزان و غربشيفتگان
مهدي هاديلو . کارشناس روابط بينالملل
يک نکته باريکتر از مو در استدلال رئيس دستگاه ديپلماسي درباره دو ديدگاه رايج در مواجهه با غرب نهفته است. ناديدهگرفتن ظرفيتها، استعدادها و داشتههاي تمدني خود در تعامل با جهان جديد، امري زيانبار و جبرانناپذير است و ما ميتوانيم با اعتمادبهنفس و خودباوري و اتکا بر داشتههاي تمدني خود، با غرب مواجه شويم.
در مقابل اين ايده نجاتبخش، «غربستيزان» و «غربشيفتگان» قرار دارند. مسير هر دو گروه اگرچه در ابتداي امر متمايز مينمايد، اما در نهايت به يک نقطه ختم ميشود. واقعيت اين است که اين دو مفهوم آشناي صد سال اخير ما ايرانيان بوده است؛ از مشروطه تا امروز، بهتناوب همه ساحتهاي ايرانيان، از عرصههاي سياسي و اجتماعي گرفته تا عرصههاي فرهنگي و اقتصادي، از اين دو برداشت بنيادين متأثر شدهاند و خروجي و ظهور و بروز هر دو ديدگاه را میتوان آشکار و نهان در فرهنگ سياسي کشور رصد و مشاهده کرد. در يک گوشه از تاريخ معاصر ايران، گروهي سنگ غرب را به سينه زدهاند و گروهي ديگر نيز ستيز بيمهابا با غرب را بهمثابه هدف آفرينش و فلسفه زندگي مسلمانان قلمداد ميکنند. نکنه اینجاست که چرا با وجود تجربههاي متعدد و فراوان، تکليف ما پس از اين همه سال در مواجهه با غرب روشن نيست؟ چرا پس از اين همه آزمون و خطا و کسب تجارب فراوان، هنوز شيوه منطقي و پايداری برای مواجهه با جهان غرب طراحي نکردهايم تا در سياست خارجي بر مبناي آن رفتار کنيم؟ شايد يک دليل آن اين است که ما اغلب نقال تاريخ بودهايم نه راوي آن. هنر نقالي حافظهمحور بوده و بر نقل سينهبهسينه ميراث فرهنگي، سياسي و اجتماعي مبتني است. از مزاياي چنين فرهنگي، تقويت هنر بداههگويي، ظرايف بديعگويي و نغزگويي، ضربالمثل و... است و از معايب آن نیز فراموشي ابعاد گوناگون پديدهها و جزئيات برساخته آنهاست. شايد همين علت اشتباهات اغلب تکراري در برخي بزنگاههاي تاريخي باشد. درحاليکه هم در آموزههاي اسلامي و هم در فرهنگ ايراني يکي از ويژگيهاي خردمند اين است که از يک سوراخ دوبار گزيده نشود. اما فرهنگ روايتمحور به فرهنگ مکتوب پهلو ميزند. مهمترين مؤلفه فرهنگ مکتوب پايداري است که رمز الدوام آن ثبت جزئيات و ابعاد يک رويداد از زواياي مختلف است. در اين فرهنگ محدوده تفسيرها، تأويلها و پنداشتها، در مقايسه با فرهنگ شفاهي کمتر است. بسياري از داشتهها و پنداشتههاي امروز ما ايرانيان به مدد حافظه و نقل سينهبهسينه حفظ و به امروز منتقل شده است. قصد نگارنده بررسي و مقايسه تطبيقي فرهنگ شفاهي و مکتوب در اين مقال نيست، بلکه صرفا يادآوري اين نکته است که فرهنگ شفاهي براي دوران کوتاهمدت شايد هنرهاي فراواني براي ما به ارمغان بياورد، اما در درازمدت کمک چنداني به ما نخواهد کرد. يکي از نکات بارز اين وضعيت مقايسه ناروا و نادرست تحريمهاي چندجانبه قبل از برجام (شامل تحريمهاي شوراي امنيت، تحريمهاي اتحاديه اروپا، تحريمهاي آمريکا و ديگر کشورها) با تحريم يکجانبه فعلي آمريکاست. در اين شرايط رسانههاي منتقد بهکرات با مقايسه و يکساندانستن اين تحريمها دستگاه ديپلماسي را به دروغ، انفعال و وادادگي متهم ميکنند و دستاورد برجام در تثبيت موقعيت بينالمللي کشور را زير سؤال ميبرند. اين مقايسهها و مغالطهها متأسفانه در توصيف غرب بهمثابه يک هيولاي مخوف نيز مشاهده ميشود، آيا همه غرب را بايد با يک چوب راند؟ آيا تفاوتي ميان يک کشور غربي با کشور ديگر غربي نيست؟ پاسخ هر چه باشد، ريشه وحشت از غرب يا ودادگي در مقابل غرب نتيجه يک مشکل روانشناختي است و آن عدم خودباوري و ايمان به داشتههاي تمدني خود است. بهويژه غربستيزان معتقدند، مواجهه با غرب موجب سرريزشدن صفات شيطاني به جامعه شرقي ميشود، آيا لزوما هميشه اينطور بوده است؟ از کجا معلوم اين مواجهه به زمينهسازي براي اتفاق معکوس منجر نشود؟ حداقل نگاهي به تجربه برخي از شخصيتهاي بلندآوازه غرب بيانگر روايتي متفاوت است. روزگاري نهچندان دور که موسيليني به بهانه دفاع از تمدن شرق، جهان را به آشوب کشيد، بسياري از صاحبنظران از جمله آندره مالرو با انتشار بيانيههايي، سابقه تمدني شرق و شکوه آن را به او گوشزد کردند، از جمله آندره مالرو، به دفاع از تمدن شرق برخاست و در بيانيهاي نوشت: «آنچه شما تمدن ميناميد در حقيقت غربزدگي است. ببينيد کدام کشورها زودتر تمدن شما را پذيرفتهاند؟ همانهايي که مستقيما زير سلطه شما نيستند... در قرن شانزدهم، دربار شاهان فرانسه در قبال دربار شاهان ايران چه وزني دارد؟ پاريس هنوز مجموعهاي آشفته از کوچهها و پسکوچههاست و حال آنکه در همان زمان، معماران ايراني خيابانهاي بزرگ اصفهان را با چهار رديف درخت طرح ميکنند و ميدان شاه اصفهان را ميسازند که به بزرگي ميدان کنکورد است... هيچ تمدني، خواه سفيد يا سياه يا زرد، با جنگجو شروع نشده، بلکه هنگامي شروع ميشود که قانونگذار و روحاني به متمدنکردن جنگجو ميپردازند، هنگامي که عقل و منطق حق خود را بهدست ميآورد. هر تمدني مستلزم خودآگاهي و احترام به ديگري بوده است!». تفحص ادوارد براون، لويي ماسينيون، هانري کربن، ريچارد فراي، آنه ماري شيمل و در فرهنگ، ادب، مذهب، تاريخ و عرفان ايران، تنها نمونهاي از بيشمار شرقزدگي صاحبنظران غربي است. شايد در اذهان غربستيزان، شکوه و هيبت گذشته ائتلاف آمريکا و غرب، چنان درهمتنيده و ناگسستني به نظر آيد که در تنگناي پندار متصلب و برداشتهاي رايج خويش، قادر به درک نوشدگي جهان نباشند. فارغ از کساني که منافع سياسي خود را در ستيز دائم با غرب، بدون نظرداشت منافع ملي ميببينند، ادبيات تکراري و کليشهاي منتقدان صادق سياست تنشزدايي و تعامل با جهان، محصول همين ترسزدگي از دنياي مخوفي به اسم غرب است. اين ادبيات نهتنها موجب دلزدگي بخش زيادي از جامعه شده است، بلکه خروجي آن جز دوقطبيسازي فضاي سياسي کشور، دامنزدن به اختلافات و تضعيف همبستگي ملي و در نهايت تضعيف دستگاه ديپلماسي نيست. در وحشت و شيفتگي دائمي نسبت به غرب که اولي به ستيز متصلبانه و دائمي با غرب و دومي به هضمشدن در غرب بهمنزله «بهشت جاويدان خيال آنان» راه ميبرد، جز قربانيکردن منافع ملي، انفعال و نداشتن کنشگري در عرصه بينالمللي به دست نميآيد. بايد با اتکا به داشتهها و تواناييهاي خود و با اعتمادبهنفس بالا با جهان غرب مواجه شد و نقشي کنشگرانه در عرصههاي بينالمللي ايفا کرد و از فرصتها به سود خود بهره برد و تهديدها را دفع کرد. نميتوان تا ابد در هراس از غرب زيست و درِ ديپلماسي با غربنشينان را تا هميشه به روي خود بست و خود را در يک جهان محدودِ ايزوله منزوي کرد؛ بايد با جهان روبهرو شد و بهجاي وحشت و هضمشدن در هاضمه جهاني، تهديدها را به فرصتها تبديل کرد. دستيابي به اين امر مستلزم بهرهگيري از دانشها، شيوهها، تاکتيکها و تکنيکهاي روزآمد ديپلماسي نوين و تقويت اتحاد و همبستگي اجتماعي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.