مخاطره اخلاقي
غلامرضا نظربلند . اقتصاددان
وقتي که نگارنده و دکتر حسين عبدهتبريزي در حال تهيه کتاب فرهنگ اصطلاحات مالي و سرمايهگذاري بوديم، ضمن سکهزدن «برابرنهاد»هاي جديد، برابرنهادهايي را که ديگران تا آن زمان گزينش کرده بودند هم مورد بازنگري قرار داديم تا در صورت امکان براي بعضي از آنها معادلهاي بهتري بيابيم. يکي از اين معادلها، «مخاطره اخلاقي» بود که برگردان moral hazard بود. هرچند تلاش براي يافتن معادل بهتري براي آن بينتيجه ماند اما از سوي ديگر، همين تلاش بود که ما را بهواسطه فهم عمق بار معنايي کليدواژه مزبور به اين نتيجه رساند که مخاطره اخلاقي، ناهنجارياي است که بسياري از رويدادهاي اقتصادي و اجتماعي جوامع بشري بهويژه جامعه ما، ريشه در آن دارند. به گمان نگارنده رويدادهاي تلخ و ناگوار اخير کشور هم از اين قاعده مستثنا نيستند. واژه مخاطره اخلاقي که براي نخستينبار از صنعت بيمه برخاست و وارد ادبيات تخصصي اقتصادي شد، بهمعناي «گرايش شخص بيمهشده به ريسکپذيري بيشتر بعد از بيمهشدن» است. برای مثال اگر کسي که اتومبيل خود را در برابر سرقت بيمه کرده است، با اين ذهنيت که در صورت وقوع اتفاقي ازايندست (سرقت)، ديگر نه او بلکه شرکت بيمه خسارت ميبيند، از تجهيزات ضدسرقت استفاده نکند، دچار مخاطره اخلاقي شده است. یعنی مخاطره اخلاقي بهمعناي شانه خاليکردن يک طرف معادله (بيمهشده در همين مثال) از زير بار مسئوليت ذاتي خود و انداختن آن به گردن ديگري (در اينجا بيمهگر) است. چنين رفتاري از آن جهت غيراخلاقي است که بيمهشده بعد از آنکه بيمه ميشود، دست به اقداماتي سلبي يا ايجابي (فعل يا ترک فعل، به قول حقوقدانان) ميزند که به طرف ديگر (بيمهگر) صدمه وارد ميکند. اقتصاددان شهير، پال کروگمن شايد بهترين و درعينحال سادهترين تعريف را از مخاطره اخلاقي کرده است: «وضعيتي که يک شخص تصميم ميگيرد چقدر ريسک بکند، درحاليکه شخص ديگري بايد عواقب احيانا ناگوار آن را متحمل بشود». «مسئوليتگريزي» را که ويژگي عمده مخاطره اخلاقي است، ميتوان بهوضوح در رويدادهاي تراژيک اجتماعي و سياسي اخير ايران مشاهده کرد. پديده افسارگسيخته مؤسسات اعتباري، مصداق بارز مخاطره اخلاقي است. اين مؤسسات که به دلايل روشن در برههاي از زمان چون قارچ روييدند، تا توانستند ريسک کردند و هزينه آن را به عهده سپردهگذاران گذاشتند. سپردهگذاران هم متقابلا از مسئوليتگريزي فرافكنانه دريغ نكردند، چراكه با مطالبه و دريافت سودهاي نامتعارف، مؤسسات سپردهپذير را در معرض ريسك نكول قرار دادند و آنها را به ورطه ورشكستگي كشاندند. اما اين پايان داستان نبود؛ زيرا با وجود تضاد منافع بين مؤسسات اعتباري و سپردهگذاران، آنها در گذاشتن هزينه مخاطره اخلاقي مشتركشان به حساب ضربهگير بعدي، اشتراك مساعي داشتند. اين «ضربهگير بعدي» كسي نبود جز تودههاي مردم ازجمله پايينترين دهکهاي درآمدي که بامي کوتاهتر از بام آنها نبود و همين کافي بود که در مقام آخرين سوپاپ اطمينان، صورتحساب هزينهها را پرداخت بکند. از اينرو دولت محترم خود را مکلف دانست تا با پرداخت صورتحساب 30 هزار ميلياردتوماني آن مؤسسات و آن کلانسپردهگذاران از جيب بيتالمال، عجالتا به اين غائله اقتصادي-اجتماعي فيصله بدهد؛ غافل از آنكه عواقب شوم آن تا آينده دور بر گرده اقتصاد مظلوم کشور سنگيني ميكند و مخاطره اخلاقي ديگري از خود به جاي ميگذارد.
در حادثه دلخراش واژگوني اتوبوس حامل دانشجويان دانشگاه آزاد مخاطره اخلاقي با چاشني عدم تقارن اطلاعات(information asymmetry) نقشي تعيينکننده بازي کرد. اينکه گفته شد راننده اتوبوس در حين رانندگي سکته کرده، ترسيم چهره عريان و بيرحم همان مخاطره اخلاقي است. ديديم که در «سلسلهمراتب حوالهکرد مسئوليت» هرکس مسئوليت کار خود را به گردن ديگري مياندازد. اينجا هم همين سلسلهمراتب، بار مسئوليت آن رويداد را روي دوش مسافر ايستگاه آخر که در زمان حيات هم در مقام يک راننده، بام او از بام سايرين کوتاهتر بود، گذاشته است. طنز تلخ آنکه حال که آن راننده از دار دنيا رفته است، روح او بايد جور همه آن مسئوليتگريزيها را بکشد و براي مسئوليتگريزان چه چيزي بهتر از اين؟ و اما تا آنجا که به عدم تقارن اطلاعات مربوط ميشود، دانشجوياني که سوار بر آن مرکب بودند، از چيزي خبر نداشتند. آنها مثلا از انقضاي اعتبار گواهي معاينه فني اتوبوس مطلع نبودند؛ حال آنکه متصديان امر اطلاع داشتند اما آن را مکتوم گذاشتند. طرفه آنکه اگر راکبين هم آن اطلاعات را در اختيار ميداشتند، تقارن اطلاعات (information symmetry) اين فاجعه اصلا رخ نميداد يا اگر هم رخ ميداد، ابعاد آن اين وسعت را نميداشت. حوزه شمول مخاطره اخلاقي به چند مثال پيشگفته محدود نميشود و کمتر مورد و رويدادي را ميتوان يافت که از رسوبات آن به دور و در امان باشد. اين کژمنشي بنيانبرافکن ريشه در فرهنگ و خصايص يک جامعه دارد و روي همه عرصههاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي تأثير سوء ميگذارد. وجود عنصر «خودخواهي و بيگانهشدن با همنوع» در مخاطره اخلاقي، به شمار آدميان، به آن فراواني و به وسعت عالم، به آن گستردگي داده است. نرخ رشد اين پديده ناهنجار در ما و طبعا در جامعه ما به سطح هشدار رسيده است؛ هشداري که بايد جدي گرفته شود و اقدامات لازم درباره آن صورت بگيرد. اميد آنکه متخصصان امر بهويژه کارشناسان حوزه فرهنگ، جامعهشناسان، روانشناسان، استادان علومشناختي و اقتصاددانان با درک اهميت بسزاي موضوع، گردهم آيند و به رايزني بپردازند و راهکارهاي راهبردي و اجرائي را ارائه کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.