گفتوگو با ايمان جسمي به بهانه نمايشگاه چيدمان صوتي «گوش تنهايي» در گالري فرمانفرما
دعوت به شنيدن
فرانک آرتا
هفته گذشته نمايشگاه چيدمان صوتي ايمان جسمي با نام «گوش تنهايي» در طبقه دوم «گالري فرمانفرما» برپا و با استقبال مخاطبان همراه شد. چيدمان صوتي يکي از گرايشهايي است که اين روزها در داخل کشور مرکز توجه قرار گرفته است. ايمان جسمي، استاد دانشگاه تاريخ موسيقي و آهنگساز با استفاده از وسايلي مانند لوله بخاري، بطري آب، ورق استيل و... آثاري هنري - صوتي خلق کرد تا بخش مهمي از واقعيات دنياي امروز را به مردم گوشزد كند. با توجه به ايده جذاب اين نمايشگاه با او گفتوگويي کرديم که ميخوانيد.
چرا در اين نمايشگاه رويکرد محيط زيستي هم داشتيد؟ نکته مهم اين است که در مرحله اول اينها صرفا آثار موسيقيايي هستند اما فقط يک اثر بهخصوص براي محيط زيست بود. اما در بقيه آثار جريان محيطزيست جاري نيست! ايده اصلي ما در اين نمايشگاه شنيدن اصوات بود. به عبارت دقيقتر ميتوانم بگويم که هدف ما دعوت به شنيدن و حضور در لحظه بود. شايد يک مقدار ذن و ريشه عرفانهاي شرقي در اين صداها هم وجود داشته باشد. اما براي مني که موزيسين هستم، از يک سو اين تفکرات و از سوي ديگر اين صداها اهميت داشت. به طور کلي اين صداها تخيلات ذهني من هستند. البته صداهايي هستند که همه ما ميشنويم و يکسري واقعا پيرامون ما وجود دارند مثل قوطيهاي حلبي و بطريهاي پلاستيکي و يکسري هم مثل صفحه استيل که شايد صداهايش وجود خارجي نداشته باشد و فقط طيف کمي از مردم به طور روزمره آن را ميشنوند، کاملا تخيل شخصي من است! با اين حال ظاهرا برايتان محيط زيست مهم بوده است؟ بله. من درباره زبالههاي غيرقابلبرگشت به طبيعت زياد خواندهام. مثلا درباره بطريهاي پلاستيکي که بالاترين استاندارد تعداد اين بطريها الان فقط در چند کشور اروپايي توليد ميشود، فکر ميکنم 40 يا 60 درصد آنها تجزيه ميشود و بقيه آنها حتي با بالاترين کيفيت هم که در کشورهايي مثل آلمان و سوئيس توليد ميشوند، قابل بازيافت نيستند و به درياها و اقيانوسها ريخته ميشوند! من معتقدم صدايي که ما هر روز ميشنويم به گونهاي معرف کيفيت زندگي ماست و اگر من هر روز پنجره خانهام را باز کنم و صداي پرنده يا صداي برخورد باد با برگهاي درختان را بشنوم، بعد شير آب را باز کنم و به صداي قوي ريزش آب گوش كنم، معني آن اين است که سبک زندگي خوبي دارم و در جاي بهتري زندگي ميکنم. حالا به جايي مثل سيستانوبلوچستان برويم که مشکل بيآبي دارد. در آنجا فقط صداي ذرهذرهريختن آب درون بطري را ميشنوم و همه اين نشانهها تفاوت کيفيت زندگي منِ ساکن تهران با ساکن يکي از شهرهاي سيستانوبلوچستان را به نمايش ميگذارد. پس هر کدام از ما با توجه به جغرافياي زندگيمان، صداهاي متفاوتي ميشنويم. به همين دليل معتقدم اگر صدايي از جنس پلاستيک را بيشتر ميشنويم، پس اساسا يک جاي کارمان ميلنگد! البته من قبل از اينکه sound installation کار کنم، آهنگسازي ميکردم. براي ساز مينوشتم و براي گروههاي مختلف کار ساختهام. کارهايم در سالن رودکي و در شهر ميلان اجرا شده. حتي جنس موسيقيسازيام يک مقدار هاردشو و صداي حجم زياد و خشن است. از آن دسته آهنگسازان نيستم که رمانتيک باشم! من برخلاف اينکه در ظاهر آرام هستم اما در کارم اينگونه نيستم! اولين اجرائي که از من در دانشگاه تهران انجام شد همه پرسيدند چرا صداهايت اين گونه بود! به هر حال اين تضاد وجود دارد. روزي که آثار نمايشگاه را در گالري نصب ميکرديم، چون آکوستيک سالن بد بود و براي کار صوتي مناسب نبود، زاويه ضربههايي را که به حلبيها ميخورد، کم کردم! و حتي سعي کردم جنس کارها را تلطيف کنم تا صدا خيلي زياد نشود! چون اگر از حدي بالاتر ميرفت، مسموميت شنوايي در مغز ايجاد ميکرد! اما در جايي که سقفش بلندتر يا سالنش بزرگتر بود حتما ميتوانستم دوبرابر اينجا، حجم صوتي ايجاد کنم! به نظر ميرسيد که ايده اين نمايشگاه در ايران چندان سابقه ندارد. چگونه به اين ايده رسيديد؟ من بهواسطه کارهايم در آهنگسازي، از حدود چهار سال پيش رفتوآمدم با جشنوارههاي معتبر اروپايي شروع شده است. يکي از مهمترين جشنوارهها که تابستان امسال کارهايم را در آنجا اجرا کردم دوسالانه «دارمشتات» در آلمان است که قدمتي 80، 90ساله دارد و نهاييترين و جديدترين اتفاقاتي که در موسيقي دنيا قرار است بيفتد، اول آنجا رخ ميدهد و بعد به جاهاي ديگر ميرود. هنرمندان بزرگي در اين جشنواره حضور داشتند مانند جان کِيج، اشتوکهاوزن، شوئنبرگ و... . من خودم براي اولينبار چنين چيدماني را در آنجا اجرا کردم و تازه نظيرش را هم آنجا نديدهام. باز هم اولين کسي که چنين کاري در آنجا انجام داد خودم بودم. چون چندان در آن زمان مرسوم نبود. هرچند در گالريهاي آنجا کارهاي متفاوتي انجام میشود. بااينحال الان حدود هفت، هشت هنرمند خيلي خوب در زمينه صدا (Sound Art) ميشناسم که کارهايشان را دنبال ميکنم. مثلا چه کساني؟ مثل زيمون، من خودم وقتي اولينبار اثري از همين زيمون ديدم، برايم جالب بود، اما در معرض مستقيم چنين اتفاقاتی نبودم و همين تأثيري هم که گرفتم تأثير بسيار دوري بود. شايد اگر من هم در اروپا زندگي ميکردم مثل او نگاه ميکردم! همين دسترسينداشتن، باعث شد تخيلم بيشتر به کار بيفتد؛ برای مثال مشابه اثر «صفحه» را در جايي نديدهام، چون من دنبال کار تصويري و صوتي روي موج آن اثر نبودم! بلکه خود ارتعاش را ميخواستم. يا ضرباهنگ مشخص مينيماليستي اثر «بطريهاي پلاستيکي» را خيلي نديدهام، اما صداي بطريهاي حلبي را زياد شنيدهايم. اما باز هم در آن عامدانه نميخواستم مثل آنها باشم و هم اينکه جنس موسيقي من مينيمال نيست. البته گرايشهاي مينيماليستي در کارهاي اينستاليشن از دهه 60 ميلادي به بعد پيدا شد، مثل صداهاي تکراري يا لوپهاي مکرر. بههميندليل من جنس توپهاي کارم را عوض کردم و جنسهاي مختلفي گذاشتم تا فقط يک نوع صدا توليد نشود. بلکه صداهاي مختلف را بشنويم. روي اين موضوع هم تأکيد داشتم که فقط يک اتفاق هم دائم تکرار نشود! دنبال صدا مونو تُن نبوديد؟ کاملا و نميخواستم لوپ سادهاي ايجاد کند، اما باز هم با تمام تجربياتي که در اروپا و آمريکا دارد اتفاق ميافتد کارم متفاوت است. هرچند پاتوق اوليه چنين کارهايي، اروپاست و بعد هم فقط در نيويورک وجود دارد. چند دانشگاه معتبر در دنيا مثل برلين، هامبورگ، کلمبيا و فکر ميکنم آکسفورد که Sound Part دارند. براي اينکه به اين طراحي صوتي برسيد،آيا براي آن نت نوشتيد؟ اينها بهنوعي ادامهدهنده آهنگسازي «چرنگ» من است که از حدود يکسالونيم پيش من با صداي روزمره دقيقا با همين کيفيتي که اينجا ماشين دارد توليد ميکند، در خيابان صدا ضبط ميکردم و بعد در استوديو با قطرهچکان و کاسه آب و وسايل مختلف تلفيق و ميکس کردم. آنجا براي چرنگها نت مينوشتم، چون برايم مهم بود که چه صدايي و در چه لحظهاي وارد شود. البته به معناي مرسوم نت نبود و بيشتر گرافيکي بود که با چند تا خط، زمان و جنس صوت را مشخص ميکرد. اما براي آثار اين نمايشگاه نتي نياز نبود بهجز آن بطريهاي پلاستيکي که زمانبندي مشخصي داشتند تا مثل «تريوي سهنوازي» عمل کنند؛ بعد اين زمانبندي نوشتهشده را به يک مهندس الکترونيک دادم تا برنامه را به «بُرد» مشخص بدهد و در نهايت شما شاهدش بوديد. واکنش مخاطبان به اين نمايشگاه چگونه بود؟ خيلي خوب بود. (ميخندد) درحاليکه من حتي انتظار فحششنيدن داشتم، اما کسي چنين کاري نکرد! روز افتتاحيه آنقدر استقبال خوب بود که وقتي به خانه بازگشتم، کلي در فکر فرورفتم! استقبالها عجيب بود و دور از انتظار. حتي شايد برايتان جالب باشد که «موزه حلبي» اثر «قوطيهاي حلبي» را خواست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.