|

و ناگاه شعر می‌بارد

«طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی» دومین کتاب زنده‌یاد ابوالحسن نجفی در زمینه عروض فارسی است که پس از درگذشت او به همت امید طبیب‌زاده در نشر نیلوفر منتشر شده است. نخستین کتاب نجفی در این زمینه کتابی با عنوان «وزن شعر فارسی (درس‌نامه)» بود که در سال 1395 به چاپ رسید. این دو کتاب چنان‌که امید طبیب‌زاده در پیشگفتار «طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی» توضیح داده است ماحصل دست‌نوشته‌هایی است که ابوالحسن نجفی کمی پیش از درگذشتش در اختیار او گذاشته بوده است. «طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی» دومین مجموعه از این دست‌نوشته‌هاست و حاصل سال‌ها تحقیق ابوالحسن نجفی در زمینه عروض و اوزان شعر فارسی. اکنون این دو کتاب مرجع ارزشمندی است هم برای آن‌ها که کارشان تحقیق در شعر کلاسیک فارسی است و هم برای شاعران، چراکه در شعر معاصر اگرچه بعد از انقلاب نیمایی در شعر اصل تساوی مصراع‌ها به‌عنوان یک قاعده دست‌وپاگیر که رعایت آن واجب بود برچیده شد اما اوزان عروضی به حیات خود ادامه دادند و برحسب تحولات بنیادین شعر دگرگون شدند. شعر بی‌وزن هم اگرچه رواج یافت و مقبول افتاد اما این باعث نشد که وزن یکسره از شعر معاصر رخت بربندد و همچنان هستند شاعرانی که در عین سرودن در قالب‌های نو به وزن عروضی پایبندند. گذشته از آن در کنار قالب‌های نو، قالب‌های کهن، به‌ویژه غزل، نیز همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند و برخی سرآمدان غزل معاصر برحسب تحولات روزگار و حال‌وهوای امروز در این قالب کهن نیز تحولاتی ایجاد کرده‌اند و وزن‌های تازه‌ای را به اوزان قدیمی افزوده‌اند که از آن جمله است اشعار زنده‌یاد سیمین بهبهانی. بنابراین وزن و عروض فارسی دانشی یکسره متعلق به دیروز نیست و شاعر امروز نیز بیش‌وکم ناگزیر است از شناختِ وزن عروضی حتی اگر نخواهد به آن پایبند باشد. شناختِ وزن همچنین خواندن شعر کلاسیک و شعرهایی در قالب‌های نو را که در وزن عروضی سروده شده‌اند آسان‌تر می‌کند و خواننده را یاری می‌دهد که نوآوری‌های وزنی را در شعر معاصر بهتر دریابد. ازاین‌روست که دم‌دست‌داشتن کتاب‌های «طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی» ابوالحسن نجفی و کتاب قبلی او، «وزن شعر فارسی»، برای هرکس که در کارِ شعر و نقد شعر دستی دارد ضروری می‌نماید. نجفی در «طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی»، چنان‌که امید طبیب‌زاده در مقدمه این کتاب شرح می‌دهد، وزن‌های شعر فارسی را بر اساس گروه، دسته، رده، بحر و وزن طبقه‌بندی کرده است. طبیب‌زاده در این مقدمه ضمن اشاره به هدف اصلی نجفی از تألیف چنین کتابی، به کارکرد دیگر آن نیز اشاره می‌کند: «گرچه هدف استاد نجفی در این کتاب بیش از هرچیز طبقه‌بندی اوزان مطبوع شعر فارسی بوده است، از این طبقه‌بندی برای یافتن وزن‌های نامطبوع و شاذ و نادر و همچنین گاهی وزن‌هایی که بر اثر اختیارات شاعری قدیم شکلی متفاوت با شکل امروزی‌شان پیدا کرده‌اند نیز می‌توان استفاده کرد». دیگر کتابِ حوزه شعر فارسی که در ادامه معرفی خواهیم کرد تازه‌ترین مجموعه شعر فواد نظیری، شاعر و مترجم شعر، است؛ مجموعه‌ای با عنوان «بالی از عقیق، بالی از چخماق» که در نشر حرفه هنرمند به چاپ رسیده و شامل 49 شعر از فواد نظیری است. نظیری سال‌هاست به شعر و ترجمه شعر مشغول است و همچنین به ترجمه آثار شکسپیر. «تیمون آتنی»، «رومئو و ژولیت» و «حکایت زمستانی» سه نمایشنامه‌ای است که نظیری تاکنون از شکسپیر ترجمه و منتشر کرده است. او همچنین در زمینه ترجمه شعر، ترجمه اشعاری از اوکتاویو پاز، پابلو نرودا، اینگه بورگ باخمن، دیلن تامس، فدریکو گارسیا لورکا و برخی از دیگر شاعران مهم جهان را در کارنامه دارد. «بالی از عقیق، بالی از چخماق» چهارمین دفتر شعر فواد نظیری است. در آغاز این دفتر، به‌عنوان درآمد، این سطرها از «آیدا در آینه» احمد شاملو درج شده است: «ای شعرهایِ من، سروده و ناسروده!/ سلطنت شما را تردیدی نیست/ اگر او به تنهایی/ خواننده‌ی شما باد!» در این دفتر شعر با اشعاری در حال‌وهوای تغزلی مواجهیم که از دریچه تغزل به دیگر جنبه‌های زیست انسانی می‌نگرند و نیز به بخش‌هایی از پیشینه تغزل در ادبیات ایران و جهان. ازاین‌رو شعرهای این کتاب از منظری گفت‌وگویی عاشقانه‌اند با ادبیات پیش از خود. شعرها چه‌بسا در نگاه اول ساده به نظر برسند اما تسلط بر زبان و اتصال به پشتوانه‌های ادبی ایران و جهان باعث می‌شود که از این سادگی به هزارتویی راه یابیم متشکل از انواع ارجاعات به گذشته ادبی ایران و جهان. اما هدف از این ارجاعات نه ارعاب خواننده و به‌رخ‌کشیدن دانش ادبی و لغوی‌ بلکه ساختن جهان شاعرانه‌ای است که در عین فردیتی که در آن هست با کل جهان ادبیات پیوندی تنگاتنگ دارد و مکالمه‌ای تغزلی با گذشته‌های ادبی دور و نزدیک را برمی‌سازد. در این شعرها موضوع تغزل در قابی از ادبیات و مجموعه‌ای از کتاب‌ها گذاشته شده و ازهمین‌رو امر تغزلی در شعرهای این کتاب پیوند می‌خورد با نمونه‌های مشابهش در اعصار گوناگون. گویی در این شعرها با سفری مواجهیم از حال به گذشته و از گذشته به حال. سفری که تداعی‌ها رقم می‌زنند و در هر شعر قصه‌ای هست که با قصه‌هایی پیش‌گفته کامل می‌شود یا قصه‌های پیش‌گفته در آن ادامه می‌یابد. آن‌چه می‌خوانید سطرهایی است از شعری به نام «شب بیدار» از این مجموعه: «درین دیرگاهِ شبِ زمستانی/ تو/ بر بلندایِ صحنه می‌گردی/ به بازی و/ جاودانه می‌رخشی/ به متنِ سیاهی،/ و من/ دور/ دور از تو/ نشسته پشتِ میز/ دست/ سرگشته می‌گردد/ بر صفحه و/ در هر لغت/ پاری از یادِ تو/ برمی‌آید/ از اعماقِ کاغذ و/ می‌ایستد/ به هیأتِ تو/ بر سپیدایِ صحنه‌یِ صفحه/ و ناگاه/ شعر/ می‌بارد/ از سیاهیِ شب و/ رگبار و/ سخت می‌کوبد/ بر شیشه‌هایِ پنجره/ می‌آید/ می‌ریزد/ به پایِ هر واژه و/ سطر می‌شود و/ شطر،/ و روشنایِ یکی عاشقانه/ می‌تابد/ بر پیشانیِ من و/ سپیدایِ صفحه و/ سیاهیِ نمسارِ شب...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.