|

زندگی در میدان جنگ

شرق: از غاده ‌السمان، نویسنده و شاعر اهل سوریه، اخيرا يك رمان و يك مجموعه‌شعر منتشر شده است. «کابوس‌های بیروت» رمانِ اين نویسنده و شاعر با ترجمه احسان موسوی‌خلخالی در نشر نی درآمده است. نوشتنِ این رمان چنان‌ که در آغاز آن اشاره شده است در شبِ 13 نوامبر 1975 آغاز و 27 فوریه 1976 تمام شده و از اوایل فوریه 1976 به‌صورت پاورقی در یک مجله‌ لبنانی منتشر شده، اما در همان سال انتشارش در آن مجله متوقف شده است. غاده‌‌السمان «کابوس‌های بیروت» را در بحبوحه جنگ داخلی در لبنان نوشته و آن را به کارگران چاپخانه که «در هیاهوی بمب و موشک آن را واژه‌واژه» می‌چیده‌اند، تقدیم کرده است. به کارگرانی که واژه‌ها را می‌چینند و «می‌دانند که نامشان در کتاب نخواهد آمد». در بخشی از تقدیم‌نامه او بر پیشانی «کابوس‌های بیروت» آمده است: «به آنها/ که همه کتاب‌ها را نقش می‌زنند/ ولی هیچ کتابی را امضا نمی‌کنند/ به انگشتانشان که چون شمعی فروزان است/ تا آفتاب بدمد/ این واژه‌ها را تقدیم می‌کنم». رمان «کابوس‌های بیروت» چنان‌ که گفته شد در زمان جنگ داخلی لبنان نوشته شده و سخت از همین حال‌و‌هوا متأثر است. راوی داستان در آغاز آن در خانه‌اش در شهری که اکنون به میدان جنگ بدل شده محاصره می‌شود. فرم قطعه‌قطعه رمان نیز با شرایط جنگی متناسب است. جنگ امان نمی‌دهد که حتی یک‌دم پا به خیابان بگذاری و هر بیرون‌رفتنی به‌ قصد برآوردن نیازی روزمره به مثابه تن‌دادن به خطری بزرگ است و می‌تواند سفری بی‌بازگشت باشد. در این حال‌و‌هوا همه‌چیز موقتی است و در معرض نابودی. همه‌چیز به کابوس می‌ماند. کابوس‌هایی که در خیابان عینیت یافته‌اند و آنچه در کتاب «غاده‌‌السمان» می‌خوانیم ثبت این کابوس‌ است، منتها نه به‌صورت گزارش صرف واقعیت بلکه به بیانی ادبی که از سطح واقعیت برمی‌گذرد و به عمق آن راه می‌یابد. کتاب شاید بتوان گفت که ترکیبی است از گزارش و تخیل و شعر و قصه. در این رمان و فرم قطعه‌قطعه آن هم شتاب و اضطراب و هولِ ناشی از شرایط اضطراری را می‌بینیم و هم خاطری را که می‌کوشد در میانه این بلبشو و هول‌و‌ولا مجموع شود و در موقعیت خود و دیگران و موقعیتی که او و دیگران در آن گرفتارند تأمل کند. از طرفی «کابوس‌های بیروت» ثبت زیستن در جوار مرگ است و زیستن در میدان جنگ: «وسط میدان جنگ زندگی می‌کنم، بی هیچ سلاحی و بی‌آنکه کاری از دستم برآید، جز همین کشیدن قلم بر کاغذ و به‌جا‌گذاشتن سطرهایی لرزان مانند رد خونین مجروحی که در پنبه‌زار سپید سینه‌خیز می‌رود...» کتاب متشکل از 197 کابوس است به‌همراه طرح‌‌های اولیه چند کابوس که چنان‌که ذیل عنوانشان توضیح داده شده، ملاحظاتی هستند که می‌توان به آنها افزود یا در نگارش رمان از آنها استفاده کرد. در يكي از ملاحظات آمده است: «درباره روشنفكرها دقيقا روشنفكران كافه‌نشين كه در پايتخت‌هاي كشورهاي عربي و به‌خصوص بيروت فراوان‌اند. تعدادي از آنها را ديدم كه آماده فرار به اروپا بودند و داشتند براي خداحافظي با بيروتشان شهر را مي‌گشتند! به نظرم همچنان در برابر صحنه صف طولاني آدم‌هايي كه كنار چاه آب منتظرند تا نوبتشان شود و ظرفشان را پر كنند، به تماشاي دنياي مردم و فلسفه‌بافي ايستاده‌اند...». در ملاحظه دوم غاده ‌السمان به «طبقه بانوان اجتماع» مي‌پردازد: «فضاي انقلابي و فرصت تنفس و كار را از طبقه بانوان اجتماع كه به‌صورت موروثي بي‌كارند و ستاره‌هاي نوپديد سلب مي‌كند...» ملاحظه بعدي درباره «فعاليت مشترك و مبارزه مشترك و عشق» است. ملاحظه ديگر، درباره «جنگ» است: «جنگ داخلي همه روابط انسانيِ بي‌ريشه را از ميان برمي‌دارد». در اين وضعيت است كه به ‌باورِ غاده ‌السمان «هنرمند گاهي در برابر آنچه مي‌گذرد دچار فلج موقت خلاقيت مي‌شود...» و بعد يك كابوس ديگر: «يك نويسنده. ميز بزرگي دارد. صدها صفحه درباره جنگ داخلي نوشته، اما از هيچ‌كدام راضي نيست... هرچه مي‌نويسد احساس تلخ ناتواني و ناكامي بيشتر وجودش را مي‌گيرد. برگه‌هاي زيادي را پاره مي‌كند و دور ميزش تلنبار مي‌كند...» و بعد شاعر چنين رأي مي‌دهد كه «بي‌اعتنايي در برابر آنچه مي‌گذرد جنايت است. هيچ‌كس نمي‌تواند بي‌طرف باشد». اينها حواشيِ كار شاعر بوده است كه در آخر كتاب آمده است و آنچه می‌خوانید سطرهایی دیگر است از یکی از کابوس‌ها كه متنِ كتاب او است: «جنگ همچنان ادامه داشت... لابد تا آن وقت کشته‌های زیادی کنار پیاده‌روِ اطراف خانه‌ام افتاده بودند... تعدادی‌شان همچنان عذاب می‌کشیدند و هنوز نمرده بودند... هیچ آمبولانسی جرئت نداشت به این جهنم نزدیک شود... معلوم بود که تا مدت زیادی درد خواهند کشید. در فاصله یک سنگ‌انداختن از من بودند و من ناتوان از ترکردن صورتشان به قطره آبی یا نوازش از سر مهری... گوشم درد می‌کرد، همان‌جا که گلوله از آن گذشت... هربار که جنگ بالا می‌گرفت دردش برمی‌گشت، انگار دردِ همه شهر بود نه درد من!...». مجموعه‌شعرِ غاده ‌السمان «عليه تو اعلانِ عشق مي‌دهم» نام دارد كه در نشر چشمه و با ترجمه دكتر عبدالحسين فرزاد منتشر شده است. اين مجموعه دربردارنده چهارده شعر از اين شاعر است كه عناوين برخي‌شان به اين قرار است: تماس شبانه، عشق به‌خير، عليه تو اعلان عشق مي‌دهم، چونان صاعقه در من رخنه كرده‌اي، شكوفه‌‌هاي شبانه‌ي جنون، فرياد، وقتي كه قلبت پروانه مي‌شود، با تو دانستم كه زمين مسطح است، روزگاران ميان اختر و خاكستر، شهادت مي‌دهم عليه تو در برابر دادگاه شب، غريبه... گويا من مُرده‌ام! مجموعه‌شعرِ غاده ‌السمان با مقدمه مترجم چنين آغاز مي‌شود: «اكنون با اندوه و تأسف اين سطور را مي‌نويسم، شانزده فروردين‌ماهِ 1397 (2018) است. شهر زيبا و دلنواز غوطه كه يكي از زيباترين نقاط جهان و يكي از بهشت‌هاي چهارگانه روي زمين بود، اكنون به تلي خاك و ويرانه تبديل شده است؛ مردمان زيبا و مهربانش يا مُرده‌اند يا آواره شده‌اند...» و بعد مي‌رسد به خانم غاده ‌السمان كه اهلِ دمشق است و غوطه خرم دمشق همواره تفرجگاه او و هم‌نسلانش بوده است. «مجموعه‌شعري كه پيش‌رو داريد در سال 1976 به چاپ رسيده است. اشعار اين مجموعه به سال‌هاي 1974 و 1975 برمي‌گردد، يعني سال‌هاي اوج طراوت و زيبايي غوطه...» اين مجموعه نيز مانندِ بيشتر دفتر شعرهاي غاده ‌السمان با محوريت مضمون عشق نوشته شده است «عاشقانه‌هايي همچون اشعار سعدي، لويي آراگون، لرد بايرون، نزار قباني و ...»، اما در تمامِ عاشقانه‌هايش رگه‌هايي هست از اجتماع و آنچه پيرامونش مي‌گذرد. درست مانندِ شعر آخر اين مجموعه؛ «غريبه... گويا من مُرده‌ام!»: «گويا من مرده‌ام/ درد تسكين يافته است/ و بدبختي و شادي، سازشكارانه، يكديگر را در آغوش گرفته‌اند... گويي مرده‌ام/ روزنامه‌هاي صبح را بي‌اعتنا مي‌خوانم/ همچنين گنجه‌هاي سوخته و تصوير كشته‌ها را...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.