|

از حاشیه‌های شعر

نسیم آصف: اگرچه بیش از یک دهه از مرگ عمران صلاحی می‌گذرد اما به‌تازگی اثر منتشرنشده‌ای از او به چاپ رسیده که وجهی دیگر از فعالیت‌های او را نشان می‌دهد. کتاب ‌تازه به چاپ رسیده صلاحی، درواقع دیوان باباطاهر است که با مقدمه و تصحیح صلاحی منتشر شده و «خاری سرگشته در بیابان» نام دارد. مقدمه‌ای که صلاحی در ابتدای دیوان نوشته، از چند حیث قابل توجه است. نخست اینکه صلاحی در این مقدمه با شیوه طنزآمیز خودش به افسانه‌هایی اشاره کرده که درباره باباطاهر در طول زمان ساخته شده‌اند. همچنین این مقدمه نشان می‌دهد که صلاحی به مطالب و پژوهش‌های مختلفی که درباره دوبیتی‌های باباطاهر نوشته شده توجه داشته و در مقدمه کوتاهش به آنها اشاره کرده است. در مقدمه ناشر که پیش از مقدمه صلاحی به چاپ رسیده، درباره این ویژگی‌های کار صلاحی آمده: «صلاحی در این مقدمه، به شیوه‌ای خاص و کاملا تازه به معرفی باباطاهر و بازنگری در دوبیتی‌های به‌جامانده از او پرداخته است. می‌توان گفت که مقدمه، آمیزه‌ای است از طنز و تحقیق. افسانه‌های غلوآمیز متون عرفانی، محملی شده‌اند تا صلاحی با زبانی شوخ‌وشنگ و گاه نیش‌دار تصویر و تصور پیشینیان از شاعر این دوبیتی‌ها را نخست نقل و سپس نقد کنند. ضمن خواندن روایات متون کهن از زندگی و سلوک باباطاهر، درمی‌یابیم که صلاحی در‌این‌‌باره به پژوهش مفصلی دست زده است. از نظر راوندی در راحه‌الصدور گرفته تا اهمیت دوبیتی‌های باباطاهر از منظر احمد شاملو جملگی در این مقاله فشرده و جامع گردآمده‌اند. اما لحن طنزآمیز صلاحی از این هم فراتر می‌رود. او با مهارتی درخور یکی از سرآمدان طنز معاصر ضمن نقل نحوه تصحیح و نسخه‌شناسی دوبیتی‌ها، روش مطالعه و پیشینه تحقیق در این عرصه را با زبانی کنایی بررسی و تحلیل کرده است». اما احتمالا اولین پرسشی که در مواجهه با این کتاب برای خواننده مطرح می‌شود، این است که چرا اینک و بعد از دوازده سال از مرگ صلاحی این کتاب تازه منتشر شده است. ناشر در مقدمه‌اش به این نکته اشاره کرده که عمران صلاحی کار پژوهش و تحقیق و آماده‌سازی این کتاب را سال‌ها پیش به پایان رسانده بود اما به دلیل «مشغله‌ها، تغییر و تحولات و فرازونشیب‌های عارض بر مؤلف و ناشر» مجال چاپ این کتاب دست نداده بود. اما اینک بخش‌هایی از مقدمه خواندنی عمران صلاحی بر دیوان باباطاهر: «شعر رسمی در مجلس ادبیات فارسی نماینده‌های زیادی دارد، اما شعر محلی فقط یک نماینده دارد و آن باباطاهر عریان است. مجلس ادبیات رسمی برای اینکه این شاعر محلی را به خود راه دهد، سعی کرده است او را به شکل خود درآورد و حتی لهجه و لحنش را عوض کند. خلاصه، این مجلس، لباسی را که خود می‌پسندیده بر تن بابای عریان کرده است. اما بابا خود لباس دیگری داشته است و با آن توانسته است به هر مجلسی راه پیدا کند: لباسی دوختم بر قامت دل/ ز پود محنت و تار محبت. هم کهنه‌پردازی چون وحید دستگردی به باباطاهر توجه دارد و هم نوپردازی چون احمد شاملو. شاملو که زبان محلی را وارد شعر نو کرده، مقداری از دوبیتی‌های باباطاهر را به چاپ رسانده است. نشریه‌ای از ویژگی‌های باباطاهر می‌پرسد و شاملو پاسخ می‌دهد: در وهله اول زبان ساده‌اش و سپس از عرفان باباطاهر می‌گوید که پرستشی است عاشقانه و نه عابدانه؛ حالا معشوق چه خدا و چه انسان». مدتی است که کتاب دیگری در حوزه ادبیات کلاسیک ایران به چاپ رسیده که مربوط به مجموعه «تاریخ و ادبیات ایران» است که چند سالی است توسط محمد دهقانی در نشر نی منتشر می‌شود. «ناصرخسرو» کتاب هفتم عصر غزنوی این مجموعه است و در این کتاب نیز مانند دیگر کتاب‌های مجموعه «تاریخ و ادبیات ایران» مقدمه‌ای مفصل از دهقانی در آغاز کتاب منتشر شده است. ناصرخسرو چهره مشهوری در ادبیات ایران به‌شمار می‌رود و خاصه «سفرنامه»اش از اهمیت زیادی برخوردار است. ناصرخسرو به بیان خودش مردی دیوانی و دبیرپیشه بوده و از این روست که دهقانی نیز نوشته که او «به مناسبت شغلش لابد، مثل بیهقی، نویسندگی را بر شاعری ترجیح می‌داد و می‌کوشید به رسم دبیران دربارهای غزنوی و سلجوقی در قرن پنجم، سخنان خود را تا حد امکان ساده و روشن و دور از تخیل‌ها و تصویرپردازی‌های شاعرانه بیان کند». اهمیت «سفرنامه» ناصرخسرو به حدی است که دهقانی می‌گوید اگر تمام آثار ناصرخسرو به جز همین یک اثر نابود می‌شدند، باز هم می‌توانستیم او را یکی از بزرگ‌ترین و هنرمندترین نویسندگان زبان فارسی به‌شمار آوریم. دهقانی در جایی از مقاله ابتدایی کتاب درباره جایگاه این اثر ناصرخسرو نوشته: «سفرنامه راستی شاهکاری بی‌بدیل است و ناصرخسرو در آن همه مهارت نویسندگی‌اش را، که ظاهرا نتیجه سال‌ها کار بی‌وقفه در دستگاه دیوانی غزنویان و سلجوقیان بوده است، به کار برده و آگاهی‌های ارزشمندی از اوضاع جغرافیایی و اجتماعی و اقتصادی جهان اسلام در روزگار خودش برای ما به یادگار نهاده است. نثر را، به شیوه دبیران، برای استدلال و توصیف و شرح دقیق مناظر و رویدادها و شعر را برای اقناع و احتجاج و تهییج مخاطب به کار می‌گیرد. پس عجیب نیست که عقاید فلسفی و کلامی خود را بیشتر در قالب نثر بیان کرده و احساسات و انتقادات دینی و سیاسی‌اش را به جامعه شعر درآورده است». اشعار ناصرخسرو نیز حائز اهمیت‌اند و به قول دهقانی، «صلابت و سختگی» اشعارش نشان می‌دهد که او از پشتوانه ادبی استواری برخوردار بوده و در شاعری و خاصه قصیده‌سرایی تجربه‌ای طولانی داشته است. ناصرخسرو در آغاز تا مدتی مدیحه‌سرایی می‌کرده و از این راه به امرار معاش می‌پرداخته و وقتی می‌بیند که این کار با روحیه‌اش سازگار نیست به حرفه دبیری روی می‌آورد. او به عربی هم مثل فارسی شعر می‌سروده و در هر دو زبان صاحب دیوان است. البته از دیوان عربی او امروز اثری باقی نمانده و همین مسئله باعث تردید در وجود دیوان عربی او شده است. دهقانی در مقدمه کتاب به توصیف عصر ناصرخسرو پرداخته و در این میان مروری بر زندگی و آثار او هم انجام داده است. او در این مقدمه مفصل به منابع و آثار مختلفی ارجاع داده و درواقع مقاله‌ای پژوهشی درباره ناصرخسرو و زمانه‌اش نوشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.