|

تأملی در باب منفیت در فرخزاد و سپهری

آبستن‌کردن خط خشک زمان

محسن ملکی

از ما فرمول گشودن جهان‌ها را طلب نکنید،

هجایی مخدوش، بله، مرده همچون شاخه‌ای خشک. امروزه روز فقط یارای گفتن این را داریم، آنچه ما نیستیم، آنچه ما نمی‌خواهیم. یوجنیو مونتاله نیما یوشیج در مقدمه‌ای که برای اشعار اسماعیل شاهرودی نوشته است به دیالکتیکی میان جهنم و رستگاری در اشعار او اشاره می‌کند: «من گوینده‌ای را که این‌طور باشد با رستگاری او می‌سنجم از این پرتگاه که مثل جهنم دانته گناهکاران در آن دست و پا می‌زنند، این منجلاب افسون‌شده که مرگ در آن شبیه به زندگی جلوه می‌کند»؛ و سپس در همین پس‌زمینه است که به «نشانه‌ای از رستگاری» اشاره می‌کند، اشاره‌ای به «روز نو»، به «امیدواری» که به قول او «ناز به خرج می‌دهد» و از آمدن به روی صحنه سر باز می‌زندi. او این دیالکتیک در شعر شاهرودی را به همان «کیفیتی» نسبت می‌دهد که بودلر در مقالۀ «نقاش زندگی مدرن»، «مدرنیته» می‌نامد. و از این روست که می‌گوید شاهرودی از «حرف زدن به زبان مرده‌ها» یا «گذشتگان» امتناع می‌ورزد. اگر این دیالکتیک که نیما هوشمندانه بر آن انگشت گذاشته بخشی از کیفیت مدرنی باشد که بودلر نیز از آن دم می‌زند، باید دید این دیالکتیک چه نسبتی با مسألۀ منفیت و زمان در شعر مدرن دارد. به‌راستی شعر فرخزاد و سپهری چگونه منفیت و رستگاری توأمان را در اشعار خود بروز می‌دهند؟ نیما پرژام در مقالۀ «دریافت ظلمت»ii به منفیتی در شعرهای فرخزاد اشاره می‌کند که مانع از ادغام شعر او در گفتارهای ایدئولوژیک می‌شود. این منفیت به صورت «ضرباهنگ وزن‌های گره‌دار او که با انواع سکته و لکنت در خواندن همراه است» پدیدار می‌شود و هم‌چنین به صورت ظلمت و شبی که بی‌وقفه در اشعار او منتشر می‌گردد. از قضا شب پربسامدترین واژه در هر دو دورۀ شعری فرخزاد است. بگذارید به شعر «دلم گرفته است» نگاهی بیندازیم: «به ایوان می‌روم و انگشتانم را بر پوست کشیدۀ شب می‌کشم/ چراغ‌های رابطه تاریکند/ چراغ‌های رابطه تاریکند»؛ جهنمی تیره و تار، ظلمتی بی‌حفره و درز تا بدین‌جا بر فضای شعر سایه افکنده است. شبی اندوهناک که به قول حقوقی در آن «همۀ راه‌ها مسدود است»، شعری که «کوششی است شاعرانه برای ایجاد رابطه و رهایی از شب، ولی بیهوده و بی‌سرانجام». در ادامۀ شعر، در فضای تاریک و خفقان‌آور آن گریزی ساده و بی‌واسطه به صبح نداریم، شاعر در پی آن است که «با شب رابطه برقرار کند». حتی در شعر شاهرودی که نیما نیز در آن از دیالکتیک ظلمت و رستگاری حرف می‌زند، رستگاری بیش از حد ایجابی و مستقیم مورد اشاره قرار می‌گیرد. در فرخزاد مسأله پیچیده‌تر می‌شود. حقوقی باور دارد که در این شعر شاعر می‌کوشد «در لحظه‌ای از شب با آفتاب رابطه برقرار کند»، شاعر فکری جز رهایی ندارد، انگشتانش را بر پوست کشیدۀ شب می‌کشد تا جرقه‌ای بزند اما چنین نمی‌شود. اما آیا در ظلمت منتشر این شعر، نور ضعیف رستگاری نمی‌تابد؟ اشاره به «نشانۀ رستگاری» در شعر فرخزاد معمولاً به‌صورت قسمی منفی ثبت می‌شود: «کسی مرا به آفتاب/ معرفی نخواهد کرد/ کسی مرا به میهمانی گنجشک‌ها نخواهد برد»؛ ما در این‌جا با دو فعل منفی متوالی روبرو هستیم: «معرفی نخواهد کرد» و «نخواهد برد»؛ به آفتاب و میهمانی گنجشک‌ها به مثابۀ نوعی ایجابیت و نشانۀ رستگاری اشاره می‌شود، اما فقط در قالب قسمی منفیت؛ تصویر رستگاری بی‌واسطه مورد اشاره قرار نمی‌گیرد. آدورنو دربارۀ به تصویر کشیده‌شدن رستگاری و اتوپیا در نمایش «عظمت و انحطاط ماهاگونی» اثر برشت می‌نویسد: «ماهاگونی جامعه‌ای بی‌طبقه را به نمایش نمی‌گذارد که از آن به عنوان معیاری ایجابی برای مقایسۀ وضعیت تباه کنونی بهره ببریم؛ بلکه این جامعه هرازگاهی به‌زحمت از این میان برق می‌زند و دیده می‌شود- این تصویر مثل تصویر فیلمی که تصویری دیگر روی آن افتاده باشد نامشخص است». در شعر فرخزاد نیز تصویر آفتاب و رستگاری از درزهای تصویری دیگر که سرشار از ظلمتی دوزخی است برای لحظه‌ای جرقه می‌زند و دیده می‌شود، بی‌آن‌که به شکلی بی‌واسطه و با توسل به «معیاری ایجابی» از منفیت گذر کنیم و تن به ایجابیتی بی‌واسطه دهیم. در کار فرخزاد، گاهی هم این ایجابیت به شکل پرسش‌هایی وسواسی و مکرر که ما را به زمانی مسیحایی در آینده پرتاب می‌کنند، مورد اشاره قرار می‌گیرد، زمانی که به قول نیما ناز به خرج می‌دهد و از آمدن سر باز می‌زند: «آیا دوباره گیسوانم را در باد شانه خواهم زد؟ آیا دوباره باغچه‌ها را بنفشه خواهم کاشت؟ و شمعدانی‌ها را در آسمان پشت پنجره خواهم گذاشت؟ آیا دوباره روی لیوان‌ها خواهم رقصید؟ آیا دوباره زنگ در مرا به سوی انتظار خواهد برد؟». اما هنوز پرسش‌ها تمام نشده است که باز منفیت و ظلمت بر سرمان آوار می‌شود. در شعر فرخزاد، هرگاه به رستگاری اشاره می‌شود، «اما» و «شاید» و «ولی» آن را به عقب پرتاب می‌کند، به همین دلیل راوی شعر «هدیه» وقتی از آوردن چراغ سخن می‌گوید، در ابتدا می‌گوید «اگر» به خانۀ من آمدی، چنین کن. یا وقتی به صدای زنجره‌ای در دل شب اشاره می‌شود که به سوی ماه گریخته، کمی بعد راوی اذعان می‌کند که «شاید من صدای زنجره را خواب دیده‌ام». فضای شعر فرخزاد عرصۀ «تجربه‌های پریده رنگ» و «فصل‌های تجربه‌های عقیم»، «جهان بی‌تفاوتی فکرها و حرف‌ها و صداها» است، جهانی که در «آستانۀ» رستاخیز مسیحا ایستاده است؛ جهانی که خورشید در آن مرده است، و این خورشید سیاه ماخولیایی، خورشیدی که چیزی جز «لکۀ درشت سیاهی» نیست، تنها بر تباهی اجساد ما قضاوت می‌کند. در شعر فرخزاد مدام به تصویر «مصلوب‌شدن» اشاره می‌شود و این سطر به اشکال مختلف در شعرهایش منتشر می‌شود: مسألۀ نجات و ماخولیای ناشی از آن در شعر «جمعه» به بهترین شکل نشان داده شده است، اما در این جهان سربه‌سر ماخولیایی، جهانی که یک «دهان سرد مکنده» همیشه در آن گشوده است و هر لحظه بیم آن می‌رود که چون ملال بودلر همه چیز را به خمیازه‌ای ببلعد، چیزی هست، «یک چیز نیم‌زندۀ مغشوش»، که می‌خواهد «در تلاش بی‌رمقش» ایمان بیاورد. اما همین امید ناچیز هم با یک «شاید» و «یک خالی بی‌پایان» و «خورشید مرده» و بی‌خبری از وجود ایمان پاسخ داده می‌شود. و در آخر نیز امکان رسیدن به نور به یک پرسش یأس‌آلود گره می‌خورد: «آیا شکوه یأس تو هرگز از هیچ سوی این شب منفور نقبی به سوی نور نخواهد زد؟». در این سطرها بیش از هرچیز ترکیب «نقب زدن» است که توجه آدمی را جلب می‌کند؛ استعاره‌ای که به اشکال مختلف در شعر فرخزاد پخش می‌شود: فرورفتن، پایین‌رفتن و به پوسیدگی واصل‌گشتن، نقب رابطه‌ها. شعر فرخزاد قسمی نقب‌زدن از دل تاریکی‌ها همچون موشی کور است. پایین رفتن و کندن و حرکت از دل تونلی تاریک و به جستجوی رگۀ باریک نور رستگاری گشتن؛ اما راوی شعر فرخزاد خوب می‌داند که نوری که ممکن است در انتهای تونل دیده شود، شاید نه نور رستگاری که، چنان‌که آدورنو به کنایه یکبار دربارۀ آثار کافکا گفته بود، نور قطاری باشد که از روبرو به طرف‌مان می‌آید. به همین دلیل است که هرگاه در شعر فرخزاد به نور یا چراغ اشاره می‌شود صفاتی چون «مشکوک» و «کاذب» به آن می‌چسبند: «چراغ‌های مشوش»، «خانه‌های روشن مشکوک»، «روشنایی سپیده‌دم کاذب». در شعر فرخزاد «پنجره» قسمی آستانه است («من در پناه پنجره‌ام») که باعث می‌شود شاعر بتواند در فاصلۀ حداقلی میان آفتاب و ظلمت بایستد؛ رستگاری در همین فاصلۀ حداقلی بر لبه‌های جهان ماخولیایی فرخزاد پرپر می‌زند. حقوقی فرخزاد را «مدرن‌ترین شاعر ما» می‌خواند. اما به چه معنا؟ او در «آیینۀ تصاویر آگراندیسمان افراطی شعر خویش» تنها «آشوتس‌های جهان مدرن» را ثبت می‌کند. اشارۀ حقوقی به «آشویتس» قابل توجه است. چرا که آدورنو به نوعی مختصات شعر مدرن را دقیقاً در پاسخ به این فاجعه برمی‌سازد. شعرگفتن پس از آشوییتس ناممکن است؛ اما این ناممکنی مدنظر آدورنو قسمی «ناممکنی ممکن‌ساز»[iii] است، تنها با درونی کردن این ناممکنی است که می‌توان در جهان مدرن شعر نوشت. فرخزاد شعر خود را به تمامی تناقضات جهان مدرن می‌سپارد و شعر او مثل آهن‌ربایی جاذب جهان مدرن و توحش آن را به درون خود می‌کشد و به صورت استعاره‌هایی چون «به زیر چرخ‌های زمان له شدن» یا آنچه خود «اصل گره» در وزن می‌نامید‌ و با درونی کردن ناسازی‌ها و سکته‌های جهان مدرن آن را در خود هضم می‌کند؛ به شکلی که می‌توان شعر او را ماشینی حسی نامید که کاری نمی‌کند جز ثبت و دریافت ظلمت‌ها و فروریختن‌ها و از هم پاشیدگی‌ها و از جادررفتگی‌های جهان مدرن. فرخزاد به‌راستی «شهری‌ترین و مدرن‌ترین شاعر ماست» که برخلاف سپهری به طبیعت روستایی پناه نمی‌برد تا از تناقضات مدرنیته بگریزد. این نکته ما را به تفاوت ظهور طبیعت در شعرهای فرخزاد و سپهری می‌رساند. راوی شعر فرخزاد برخلاف راوی سپهری که به وحدتی عرفانی با محیط و طبیعت دست یافته، هماره سرشار از تردید و شکی جنون‌آمیز یا همان «هجوم ظلمت تردیدها» است. از این‌روست که کلماتی همچون زوال، دلهره، اضطراب، ویرانی، تاراج وزش‌های سیاه، مشکوک، مغشوش، مغلوب و مسموم، منفجر شدن، تکه‌تکه شدن، ترک خوردن، فروریختن، دریدن و پخش‌شدن هماره در شعر او تکرار می‌شوند (خود فرخزاد مضمون اصلی شعر خود را «ایستادگی در برابر زوال» می‌داند). از قضا، به‌قول حقوقی، فرخزاد، برخلاف وزن‌های ساده و مترنم سپهری، از وزن‌هایی بهره می‌برد که اضطراب را درونی خود کرده‌اند. طبیعت در فرخزاد برخلاف طبیعت سپهری که سرشار از نور عرفانی معنویت است، طبیعتی است رو به زوال و ویران‌گر، هم از این‌روست که وقتی از «عبور دو کبوتر در باد» حرف می‌زند، بلافاصله آن‌ها را به «دو تابوت سپید» تشبیه می‌کند، برخلاف سپهری که نوعی معنویتی قلابی را بر طبیعت تحمیل می‌کند: «مرگ پایان کبوتر نیست». طبیعت فرخزاد طبیعتی است ویران‌شده و خاموش‌گشته و زخم‌خورده که گه‌گاه همچون نیرویی ویرانگر نمایان می‌شود. به همین دلیل است که باد همچون نیرویی ویرانگر از میان شعرهای فرخزاد می‌وزد و در تعبیر «وزش ظلمت» به اصلی‌ترین استعارۀ فرخزاد بدل می‌شود. البته منفیت در شعر فرخزاد به شکلی دیگر نیز پدیدار می‌شود: جسد. بدن در شعرهای فرخزاد هماره در حال تکه‌تکه شدن است. از این‌رو انسان‌های زنده نیز چیزی جز «تفالۀ یک زنده» نیستند. در شعر فرخزاد تن بیش از هر چیز هم‌چون یک لاشه ظهور می‌کند، لاشه‌ای که مانند یک پسمانده به بدنۀ شعر فرخزاد چسبیده است و از شعری به شعر دیگر می‌رود. و آدمیان باید جرئت کنند و با «چهرۀ فناشدۀ خویش» روبرو شوند. انگار بدنی واحد هست که مدام «ماهیان گوشتخوار» آن را تکه‌تکه می‌کنند. در شعر فرخزاد، به شکلی وسواسی به «دو دست» اشاره می‌شود که مدام در شعرهای مختلفش پدیدار می‌شوند. دست‌هایی که دست از ویران‌شدن نمی‌کشند و چون اندام‌هایی بدون تن در شب ظلمانی شعر او پرسه می‌زنند. وقتی در «تولد دیگر» از سبز شدن این دست‌ها حرف زده می‌شود و شاعر سه‌بار می‌گوید: «می‌دانم»، این تکرار برخلاف نظر حقوقی بیش‌تر تردید را می‌رساند تا قطعیت. اما همین دست‌ها در آخر «ایمان بیاوریم» به قسمی امید رستگاری پیوند می‌خورند. در پایان این شعر «این دو دست جوانِ» مدفون‌شده همان «حقیقت»اند که روزی شکوفه خواهند داد. هرچند این امید به رستگاری بازهم با یک «شاید» تردیدآمیز در آغاز سطر تعدیل می‌شود و به پس رانده می‌شود. این امید در پایان شعر «تولدی دیگر» نیز دیده می‌شود. چنان‌که پرژام نیز بدان اشاره کرده، در این سطرها با نوعی پرتاب شدن به آینده روبرو هستیم: «پری کوچک غمگینی که شب از یک بوسه می‌میرد و سحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد». شاعر به جای ترکیب به لحاظ دستوری درستِ «به دنیا می‌آید» از «به دنیا خواهد آمد» استفاده کرده؛ گویی در فاصلۀ میان «می‌آید» و «خواهد آمد» نوعی «حجم» شکل می‌گیرد که «این زمان خستۀ مسلول»، این «خط خشک زمان» را آبستن می‌کند و پیوستار زمان را می‌درد و ما را به سوی زمانی مسیحایی پرتاب می‌کند. حقوقی در کتاب «سهراب سپهری» در مجموعۀ شعر زمان ما اشاره می‌کند که شعر سپهری «فاقد استحکام شکل» است، «سپهری در شعرهایش فقط حرف‌های شاعرانه می‌زند»، شعرهایی که تکه‌پاره‌هایی عاری از فرم‌اند که در خطی طولی بدون هیچ نوع تنش و تناقض و درگیری عمودی پشت سر هم ردیف شده‌اند. به همین دلیل «می‌توان از بیشتر نزدیک به همۀ شعرهای سپهری، بخش‌هایی را حذف کرد. بی‌این‌که به کل متشکل شعر لطمه‌ای وارد آید». شعر او مجموعه‌ای از «تصویرهای ناهمخوان و همشکن»، «حرف‌هایی شاعرانه بر خط ممتد مستقیم» است که بی‌هیچ منطق شعری پشت سر هم ردیف شده‌اند. کدکنی می‌گوید: «شعر او در کل زنجیره‌ای است از مصراع‌هایی مستقل که عامل وزن آن‌ها را به هم پیوند می‌زند و به‌ندرت دارای ساخت شعری است»؛ هر گونه نقد سپهری باید از این نقطه آغاز شود، نه با این نقد شاملو که: «سر آدم‌های بی‌گناهی را لب جوب می‌برند و من دو قدم پایین‌تر بایستم و توصیه کنم که آب را گل نکنید» iv. نکتۀ اساسی این است که شعر او خط مستقیمی است که تصاویر پشت سر هم ردیف می‌شوند و همین بی‌فرمی است که نسبت مستقیم با گریز سپهری از تناقضات اجتماعی و سیاسی دارد. داشتن فرم متشکل یعنی داشتن فرمی متعین با حدود مشخص که تناقضات و برخورد تصاویر، تنش‌ها و آنتاگونیسم‌هایی را در سطح فرم آن ایجاد می‌کند، تنش‌هایی که چنان‌که هامبورگر نیز بدان اشاره کرده نشان‌دهندۀ کیفیت مدرن یک شعر است v. شعر سپهری نه آغازی دارد نه انجامی، جریان ممتد بی‌شکلی است که می‌توان بخش‌هایی را به آن اضافه کرد یا از آن کم کرد. آیا همین بی‌فرمی هم‌بستۀ عینی محتوای عرفا‌ن‌زدۀ او نیست که از هرگونه تناقض می‌گریزد، محتوایی که چیزی جز «وجود یک روح کلی در اشیاء و طبیعت و نیز سیلان و گردش تناسخی در آن‌ها» را نشان نمی‌دهد؟ vi. بین فرم یا بهتر است بگوییم بی‌فرمی سپهری و تناقض‌گریزی او در سطح محتوا پیوندی درونی برقرار است. سپهری برای محتوای خود بهترین و مناسب‌ترین فرم را یافته است. او در سطح محتوا یا به قول حقوقی «جهان‌بینی» چه می‌کند؟ چنان‌که شمیسا بدان اشاره کرده، شعر سپهری «سرشار از دریافت‌های بدون شائبۀ گذشته‌هاست، خالی از پیش‌داوری و دانش موروثی»، یعنی همان نگاه «بی‌واسطه‌ای» که در ذن بودیسم و کریشنا مورتی داریم؛ از قضا شباهت بین محتوای سپهری و مورتی شمیسا را شگفت‌زده کرده است. سپهری از نوعی نگاه کودک‌وار و بی‌واسطه دفاع می‌کند، همان چیزی که در سطرِ، به تعبیر حقوقی، «لوس و بی‌نمکش» بیانش کرده: «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید»؛ نگاه بدون شائبۀ گذشته‌ها یعنی چه؟ یعنی باید از تأمل دربارۀ بن‌بست‌ها و زخم‌های گذشته گریخت و تن به قسمی نگاه کودکانۀ بی‌واسطه داد؛ آیا این گریز از بن‌بست‌های گذشته ذیل عنوان «پیش‌داوری‌های گذشته» نقطۀ مقابل پروژۀ شعری شاعر مدرنیست بزرگ، سلان، نیست که عمرش را مصروف درگیرشدن با زخم‌های گذشته می‌کرد، تا به حدی که می‌توان شعر او را جسم بخشیدن به زخم‌های گذشته نامید؟ سپهری با به قول شمیسا «ابن‌الوقت»‌بودن خود به تمام تناقضات حال و گذشته پشت می‌کند و کلیتی عرفانی و بی‌شکل می‌سازد که در آن همۀ تفاوت‌ها و تمایزات برداشته می‌شوند و مسطح می‌شوند (از قضا مسکوب هم از «تعهد کیهانی» سپهری حرف می‌زند). اگر حرف بیژن جلالی دربارۀ سپهری را جدی بگیریم، این‌که او به تأثیر از فلسفۀ هند و چین به دنبال «ایجاد هماهنگی بزرگ با طبیعت و کائنات» است و به همین دلیل «به همه‌چیز به طور یکسان نگاه می‌کند»، این‌که نباید با دید موروثی از گذشته‌ها به شیئی نگریست (آیا این خود به معنای پاک‌کردن رسوب تاریخ بر اشیاء نیست؟)، می‌توان گفت او با ساختن قسمی «تعهد کیهانی» از تمام تناقضات تاریخی و اجتماعی و سیاسی می‌گریزد و این گریختن از تناقضات بهترین همبستۀ خود را در فرمی بی‌شکل و تخت می‌یابد که هیچ برخورد و تنشی میان تصاویر آن دیده نمی‌شود؛ همین ابن‌الوقت‌بودن و گریز از تناقضات است که او را گاهی به ستایش لوس و سطحی زندگی روزمره وامی‌دارد: «خواهم آمد، گل یاسی به گدا خواهم داد، زن زیبای جذامی را گوشواری خواهم بخشید». سپهری مبدع فرمولی است که حال با گذر زمان می‌توان به ابعاد فاجعه‌وار آن پی برد: بی‌فرمی+ بودائیسم (بودائیسمی که حال به یکی از ایدئولوژی‌های اصلی سرمایه‌داری متأخر بدل شده)+ بی‌واسطگی + ستایش سطحی زندگی روزمره ذیل قسمی ابن‌الوقت‌بودن + گریز از تناقضات هم در سطح اجتماع و هم در سطح فرم (و مگر تناقضات و تنش‌ها و بن‌بست‌های فرمال چیزی جز رسوب تاریخ‌اند؟). سپهری «زمان حضوری» می‌سازد که قسمی زمان ازلی و کیهانی است که کارکردش سرپوش گذاشتن بر تناقضات گذشته و اکنون است، همان تناقضاتی که شاعران اصیل مدرن همچون بودلر و سلان کاری جز «سرکردن با آن‌ها» نداشته‌اند. حتی روی انتخاب عرفان شرقی به جای عرفان خودمان هم باید انگشت گذاشت. سپهری برخلاف شاعران مدرنیست بزرگی چون رویایی و الهی به جای درگیری درونی با سنت عرفان ایرانی و دنبال‌کردن تناقضات آن‌ به سراغ عرفان شرقی می‌رود؛ او حتی در این انتخاب خود نیز از هرنوع تناقض می‌گریزد. سپهری در انتخاب اوزان خود نیز به‌قول حقوقی از ساده‌ترین یا «دستگاه‌های وزنی مترنم» بهره می‌برد تا حرکت بی‌شکل شعر خود را هموارتر کند و به قول حقوقی امکان «توقف» به خواننده ندهد؛ و این زبان ساده و وزن ساده و خط ممتد مستقیم عاری از تنش در عین حال سرشار است از «حرف‌های احساساتی مردم‌پسند با جوهر صلح و صفا و تسلیم و رضا و انسان‌دوستی و حیوان‌دوستی و ستایش طبیعت و زندگی، آن‌هم به هیئت جملات قصار و اغلب به صورت نصیحت و دعوت»؛ سپهری دقیقاً با فرمولی که در بالا ذکر شد، شعری «محتاط» می‌سازد که اتفاقاً مبتنی بر «سلیقۀ خوانندۀ» متوسط است با سطرهایی چون «تا شقایق هست زندگی باید کرد»، سطرهایی که استعداد فوق‌العاده‌ای برای به‌کار رفتن در هر بلندگوی ایدئولوژیکی را دارند؛ شعرهای او عاری از هر نوع منفیت فرمال و محتوایی‌اند، منفیتی که از شعر در برابر ادغام شدن در وضعیت موجود محافظت می‌کند؛ مگر چیزی جز فرم متشکل و دیالکتیکی می‌تواند از شعر دربرابر ادغام شدن محافظت کند؟ فرمی که شعر بازاری و عرفان‌زدۀ سپهری عاری از آن است. پرژام در مقالۀ «دریافت ظلمت» اشاره می‌کند که به‌ دلیل حضور رگه‌ای از مقاومت و منفیت در شعر فرخزاد است که «نمی‌توان از برخی تمایزات فرمال میان شعر او و شعر سپهری چشم پوشید. مثلاً لنگی موجود در ضرباهنگ وزن‌های گره‌دار فروغ که با انواع سکته و لکنت در خواندن همراه است در قیاس با روانی ملال‌آور ضرباهنگی که از قطار سطرهای صدای پای آب به گوش می‌رسد. عجیب نیست که خود سپهری پس از آثاری نظیر صدای پای آب و حجم سبز به زبانی پر تعقید و فاقد ضرباهنگ روی می‌آورد؛ این شاید مقاومتی دیرهنگام و ناکام بود در برابر آنچه شعر او را چنین مستعد ادغام‌شدن ساخته بود». نکتۀ آیرونیک این است که چنان‌که حقوقی نشان می‌دهد، سپهری نوشتن سطرهای ملال‌آور و قطاروار و بی‌شکل خود را از فرخزاد آموخته است (اخوان نیز به «تأثیر شدید» سپهری از فرخزاد اشاره کرده)، اما باید توجه داشت که ‌در فرخزاد این‌گونه سطرهای مورد علاقۀ سپهری، بلافاصله به منفیتی ظلمانی گره می‌خورند: «زندگی شاید ریسمانی‌ست که مردی با آن خود را از شاخه می‌آویزد»، زندگی «لحظه‌ای مسدود» است و به «دریافت ظلمت» گره می‌خورد. و حتی وقتی سپهری‌وارترین سطر فرخزاد یعنی «و من چنان پرم...» را می‌خوانیم، می‌بینیم که بلافاصله «جنازه‌های خوشبخت و ملول و ساکت متفکر» آن ایجابیت بلاهت‌آمیز را پس می‌رانند. اخوان نیز اشاره می‌کند که در شعر فرخزاد چیزی هست که او را بدل به «شاعر عصر و زمانه» می‌کند، کیفیتی که در سپهری به دلیل این‌که از فرخزاد فقط «لطافت و ظرافتش» را گرفته و با «عرفانِ» خود آمیخته غایب است: نفوذ مسائل زمانه در شعر او. به همین دلیل اخوان دربارۀ شعر سپهری می‌گوید: «این شعر نو و مدرن نیست، شعر نو و مدرن زمانۀ ما نیست». در گفتۀ پرژام، اشاره به «سکته» و «لکنت» بسیار دقیق است. سکته و لکنت نام دیگر آن چیزی است که آدورنو ناسازی می‌نامید، تنش‌های جهان به صورت ناسازی‌ها، بن‌بست‌ها و تناقضات فرمال وارد شعر می‌شوند؛ نبودِ این ناسازی‌ها و سکته‌ها نسبت مستقیمی دارد با محتوا و فرم سپهری: او هم در سطح فرم و هم در سطح محتوا، کلیتی بی‌شکل می‌سازد که در آن بر همۀ تناقضات سرپوش گذاشته می‌شود؛ به همین دلیل «هیچ» یا همان هیچستانی نیز که سپهری از آن دم می‌زند، به‌قول پرژام، سرشار از «نور معنویت» و حضور است. آنچه سپهری درک نمی‌کرد این بود که شاعران برخلاف تصور عرفان‌زدۀ او «وارثان روشنی»های جهان نیستند، شاعران «دریافت‌کنندگان» ظلمت و تاریکی‌های جهان‌اند؛ مگر گلشیری نبود که تأکید می‌کرد که کار نویسندگان مدرن احضار جن‌های زمانه و قراردادن‌شان پیش‌روی خواننده است؟ کار سپهری بیشتر تاراندن و پنهان‌کردن و پناه‌دادن به جن‌های زمانه است. شاعران مدرن هرگز به‌دنبال رفتن تا «انتهای حضور» نبوده‌اند؛ شاعران مدرن کاری جز سرکردن با دوزخ و غیاب ندارند. اتفاقاً نباید تعقید و افراط دورۀ آخر سپهری را مانند کدکنی «بلای جان» سپهری نامید، جایی که او به قول گلی ترقی از طراوت و «صمیمیت» و انس خود با خواننده یا به قول بهبهانی از «تجسم نیروانه» فاصله می‌گیرد؛ بلکه چنان‌که پرژام اشاره کرده، دورۀ آخر او تلاشی است، هرچند ناکام، برای بیرون‌کشیدن شعر خود از بی‌شکلی و ادغام در گفتارهای ایدئولوژیک. و به همین دلیل دورۀ آخر او اتفاقاً مهم‌ترین دورۀ شعری اوست. حقوقی اشاره می‌کند که تعقیدهای دورۀ آخر سپهری به تأثیر از زبان رویایی است؛ ولی آنچه در تلاش نافرجام سپهری برای نجات دادن شعر خود دیده نمی‌شود، درک دقیق و مدرن رویایی از فرم است؛ به‌قول براهنی، رویایی «استاد مسلم «ساختارسازی» است» vii. به همین دلیل است که شعرهای متأخر سپهری در «ما هیچ ما نگاه» ملغمه‌ای‌ست از سطرهایی که تعقید و پیچیدگی دارند و خطاب‌هایی که یادآور خطاب‌های رویایی‌اند، و هم‌چنین سطرهایی که یادآور همان رمانتیسم عارفانۀ کوچه‌بازی سپهری و جملات قصار عامه‌پسند اویند، و این‌ها همه در کلی غیردیالکتیکی و فرمی عاری از ساخت هنری کنار هم ردیف شده‌اند. جالب است که در برخورد مخاطبان با سپهری نیز ردپای همین رابطۀ خیالی با جهان که بر تناقضات زندگی مدرن سرپوش می‌گذارد دیده می‌شود؛ طرفداران سپهری یک خرده‌فرهنگ را تشکیل می‌دهند؛ این گونه افراد معمولاً سپهری را به اسم کوچک یعنی «سهراب» صدا می‌کنند، و همین تأکید وسواسی بر اسم کوچک شاعر است که حکایت از نوعی رابطۀ خیالی با این شاعر دارد (برخی شاعران دیگر ما هم‌چون نیما یوشیج و فرخزاد را نیز گاهی با اسم کوچک می‌خوانند، ولی اسم کوچک در آن‌ها بخصوص در نیما به هیچ وجه چنین کارکرد خیالی ندارد)؛ و این نکته ما را به کلمه‌ای می‌رساند که همچون سمپتوم به بدنۀ شعر سپهری چسبیده است: «صمیمیت». وقتی می‌گوییم شاعری صمیمی است دقیقاً منظورمان چیست؟ ادبیات مدرن همواره در پی آن بوده که به یمن تکنیک‌های مختلفی از جمله مونتاژ، استفاده از وزن‌های گره‌دار و تصاویر پرتنش و غیره مانع از ایجاد رابطۀ خیالی مخاطب با اثر شود. سکته‌ها و تغییر لحن‌های پی‌درپی و تصاویر خشن و پرتنش شعری چون «سرزمین هرز» یا وزن‌های سرشار از سکتۀ نیما یوشیج که مدام مخاطب را دور و نزدیک می‌کنند مانع از چنین رابطۀ خیالی‌ای با مخاطب می‌شوند؛ و مگر کل پروژۀ برشت تلاشی نبود برای ناممکن کردن این قسم یکی شدن سرشار از صمیمیت و هماهنگی با اثر هنری؟ شعر سپهری دقیقاً در جهت عکس حرکت می‌کند؛ با وزن‌های مترنم و ساده، با تصاویر لطیف و حرف‌های بازاری و سطرهایی که هر نوجوانی می‌تواند در دفترچۀ خاطراتش ثبت کند، به شکلی کاملاً آگاهانه موجد قسمی رابطۀ خیالی با خواننده می‌شود. و مگر آلتوسر به ما نشان نداده است که ایدئولوژی چیزی نیست جز برقراری رابطه‌ای خیالی با واقعیت؟ سپهری در شعر «نشانی»، نشانیِ «لانۀ نور» و رستگاری را عرضه می‌کند، درست برخلاف شاعران مدرن که می‌دانند شعر تقلید اتوپیاست ولی در عین حال می‌دانند که خود نشانی اتوپیا و رستگاری را نمی‌دانند و فقط به شکلی منفی قادر به ثبت اتوپیا و اشاره به رستگاری‌اند. از این رو، شاعر مدرنی که قصد دارد معاصر باشد باید به کشف ظلمات عصر خود بپردازد، باید «با ثبات قدم به زمانۀ خویش چشم بدوزد تا نه نور آن را بلکه ظلمت آن را ببیند» viii؛ فرخزاد چنین شاعری است، شاعری که چشمانش متوجه باریکۀ ظلمتی است که از زمانه‌اش ساطع می‌شود. او برخلاف سپهری که از همان ابتدا و به شکلی بی‌واسطه چشم به «لانۀ نور» و روشنی‌های خیره‌کنندۀ عصر خود می‌دوزد، این روشنی‌های قلابی را به‌تدریج کنار می‌زند و به آنچه جان کیتس «ظرفیت منفی» می‌نامید وفادار می‌ماند تا به دریافت ظلمت بپردازد اما در عین حال در این جهنم ظلمانی رگه‌ای از نور ضعیف رستگاری را می‌بیند که از آمدن بی‌واسطه به روی صحنه خجولانه سر باز می‌زند، همچون «امیدی که کندتر از کنده‌ای سنگین در بخاری می‌سوزد» ix. پی‌نوشت‌ها: i. دربارۀ هنر و شعر و شاعری، تدوین سیروس طاهباز، نشر نگاه. ii. این مقاله در سایت تز یازدهم چاپ شده است. iii. این اصطلاح را ژیژک دربارۀ فرمول معروف آدورنو به کار برده. iv. گفتگو با حریری. ص 183 v. حقیقت شعر، ص 67. vi. الف. پیام به نقل از محمد حقوقی. vii. طلا در مس، جلد سوم، مقالۀ «بحران رهبری شعری و نام همۀ مردگان یحیی است». viii. از «معاصر چیست» آگامبن. ix. از یوجنیو مونتاله.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.