ارزش جان مردم در «امنیت انسانی»
صالح نقرهکار . وکیل دادگستری
1. حادثه جانسوز اتوبوس دانشگاه علوم و تحقیقات غم غریب و قریبی است. مصیبتی تأملبرانگیز و تکرارپذیر که نه اولین داغ بوده و نه آخرین خواهد بود. در میان این دست اخبار، برخی سروصدای آنچنانی برنمیانگیزند؛ اما جمعیت کثیری را چراغ خاموش دستخوش تهدید میکنند. از اخبار داروهای بیکیفیت یا آلودگی آبوهوا یا محصولات کشاورزی دستکاریشده تا حوادثی نظیر دختران شینآباد و مدرسه زاهدان و ساختمان پلاسکو و تصادفات جادهای و مرگومیرهای دارویی و گودبرداریها در کمین جان شهروند، آنگاه که از حد عادی گذشته و بر خصلت استمرار آن تمرکز میشود، یک مخرج مشترک واضح قابل تعلیل است؛ «حق حیات شایسته و تضمین امنیت انسانی» شهروندان آنطور که باید، تکریم و تدارک نمیشود.
2. این حوادث چقدر قابل پیشگیری است و اگر هست، چرا آنطور که باید، تدبیر نمیشود؟ خطر مهم، بیحسی افکار عمومی در قالب عادیسازی ناشی از تکرر این اخبار است. با چاشنی اینکه مرگ حق است و هرکس به بهانهای دیار فنا را ترک میگوید و همهجای دنیا حادثه خبر نمیکند، توجیه مرتب و روتوششده فاجعه و حرکتهای احساسی مقطعی که لاجرم بعد از سپریشدن یک هفته، پروژه کاملا متروک و تاریخی شده و لابد تا اتفاق بعدی، باز همین سیکل معیوب فرازوفرود خبری تکرار میشود. نتیجه اینکه هیچ تغییری حاصل نمیشود و مقامات عمومی هم متنهای مشابهی را که تسلیت و تعزیت، پای ثابت آن است، ارائه میکنند؛ اما محصولی برای ارتقا و تضمین امنیت انسانی ندارد. هزینه فرصتهای ازدسترفته در مسیر تأمین خیر همگانی و حفظ سرمایه عمومی با این روند قابل شمارش نیست. 3. لازم است به مفهوم و گستره امنیت انسانی توجه شود. «محبوبالحق»، نظریهپرداز پاکستانی، تعبیری دارد که امنیت انسانی، کودکی است که نمرده، بیماریای است که گسترش پیدا نکرده، کاری است که از دست نرفته. امنیت انسانی، سلاحها نیستند؛ بلکه حیات و کرامت انسانی است. با این وصف حس مطالبه امنیت انسانی همهجا با شهروند است. در واقع اولویت شماره یک سبد نیازها است. در مترو و دانشگاه و یک پاساژ عمومی و قطار و بیمارستان، مدرسهای که فرزندمان رهسپار میشود، پادگان خدمت نظام وظیفه، تراکم شهری، شرکت در انتخابات، خرید مایحتاج، خودروی ناایمن، دریاچه ارومیه و تالاب شادگان و زایندهرود خشک، درختان قلعشده و... هر کجا با حیات و زیست انسانی سروکار دارد، امنیت انسانی است. هوایی که استشمام میکنیم، آبی که میخوریم، مدرسهای که میرویم، اتوبوسی که سوار میشویم، پاساژی که خرید میکنیم، روغن پالم شیری که مینوشیم، میوههای دستکاری ژنتیکی شده و داروهای غیرمناسبی که در وضعیت تحریم استفاده میکنیم، حس امنیت نمیدهد؛ پس وضعیت امنیت انسانی در ایران شکننده است. 4. راهکار مهم، حساسیتسازی جامعه درباره پارادایم شیفت مفهوم امنیت انسانی است. نهضت مطالبه عمومی برای ایجاد یک بسیج همگانی در اصلاح شیوه مدیریت در قبال پاسداشت و تضمین امنیت همه شهروندان بهعنوان راهحل باید جدی گرفته شود.
در دوران حاضر ایده سنتی اولویت مفهوم امنیت ملی که منحصر به امنیت دولتها میشد، سپری شده و حکمروایی باید امنیت شهروندان را مقدم بر امنیت خود دانسته و هزینه و بودجه و برنامه و تمرکز خود را معطوف به یکایک شهروندان کند. هرچند دولت متولی اصلی سیاستگذاری «امنیت ملی» بوده و در نتیجه موضوعات مربوط به تثبیت امنیت قدرت خود را در اولویت قرار میدهد؛ اما در دوره حاضر ایده امنیت انسانی مقدم بر امنیت قدرت و دربردارنده دغدغههایی برای تسری امنیت به تمام حوزههای انسانی است. تحقق و تضمین این ایده برای دولت هم خرج دارد و هم تغییر نگاه میطلبد. 5. معمولا وقتی دولتها احساس خطر کنند، وضعیت فوقالعاده اعلام کرده، اقدامات تأمینی، پیشگیرانه، فوری و اضطراری را تجویز کرده، بودجه خاص تدارک میبینند و دستور تحدید برخی آزادیها را داده و تمامقد پشت امنیت خود میایستند. حال در نظر بگیرید برای تضمین امنیت انسانی هم چنین همت والایی تدارک و تدبیر میشود؟ عمدتا بیشترین صدمه در ناامنیهای انسانی و اجتماعی را کسانی متحمل میشوند که دستی در تصمیمگیری ندارند. محتمل است که رسانه و صدایی هم نداشته باشند. آیا در زمینه بهداشت، درمان، محیط زیست، ایمنسازی راهها، اماکن خصوصی و عمومى، بهینهسازی ناوگان حملونقل و نظایر آن رژیم حقوقی و حقیقی دولت چنین از ابزار اقتدار خود بهره میگیرد؟ مسئله متمرکز بر قیاس اولویت است. آیا دولت امنیت انسانی را مقدم بر امنیت خود میداند و این اولویتبخشی در بودجه و قاعده و رفتارش تجلی دارد؟ آیا شهروندان این حس را دارند که دولت برنامهریز و پرکار و دلسوز، مردمش را بر خود اولویت داده و امنیت خود را برای امنیت آنها به خطر انداخته تا سلامت و بهداشت و ایمنی و حق حیات شایسته آنها را تأمین کند؟ 6. حکمروایی منبع و مبنای استقرار و تضمین و توسعه امنیت شهروندان است. با قاعدهگذاریهای درست، نظارتهای مستمر، ایجاد سیستمهای چالاک و اثربخش برای حذف عوامل مخل امنیت انسانی، سنگینکردن هزینه اخلال در امنیت انسانی، بازکردن درهای شفافیت و حمایت از افشای مصادیق نقض امنیت انسانی و برخوردهای بازدارنده و مؤثر میتوان این حس امنیت را در عمل به شهروندان منتقل کرد. اگر وزیر آموزش و پرورشی بگوید تا 10 سال آینده بودجه ایمنسازی مدارس تأمین میشود؛ یعنی شهروند تا 10 سال باید تاب اختلال در امنیت روانی خود را به دوش بکشد. اگر بافتهای فرسوده رهاشده وجود دارد یا گودبرداریهای بیضابطه بختک جان مردم میشود یا ناوگان فرسوده هوایی ریسک سفر با هواپیما را بالا برده؛ یعنی زلف امنیت انسانی با تدبیر و کفایت؛ بلکه با نذر و نیاز به درگاه حق گره نخورده است. 7. اگر امنیت انسانی بهمثابه حق شهروندی در نظر گرفته شود که درواقع چنین است، هر کجا که حکمروایی به وظایف و تکالیف خود در قبال شهروندان عمل نمىکند و در نتیجه آسیبهای جدی به جسم، مال و حیثیت آنان وارد مىشود، مصداق ترک فعل و تضییع فرصت و هرزرفت خیر عمومی تلقی میشود و شهروندان در مقام تظلمخواهی در جایگاه ذینفع و «بزهدیده شهروندی»، اهلیت استیفا داشته و دولت موظف به جبران آسیبهای ناشی از سهو یا عمد خود خواهند بود. دستگاههای مختلف کشور نمىتوانند وظایف خود در زمینه امنیت شهروندان را ترک کنند و درباره عواقب آن بیتفاوت باشند و از باب تسبیب یا حتی اتلاف مسئولیتی را نپذیرند؛ بنابراین اگر آنها به تکالیف خود عمل نکنند و در نتیجه این ترک فعل صدماتى به شهروندان وارد شود، مسئول هستند. 8. ایران نیازمند تغییر توسعهمندانه در الگوی فهم امنیت انسانی هستیم. جان و مال و آبروی مردم، هرکه باشند، ارزنده و تعهدآفرین است. حتی جان کسی که مشروبات الکلی آلوده خورده و به خاطر سموم آن فوت کرده، از حیث امنیت انسانی مسئولیتساز است. جان فردی که به خاطر داروی غیراستاندارد یا آثار تحریم ظالمانه فوت کرده، نیز همینطور است. جامعه ایران باید اهتمام در اولویتبخشی به امنیت انسانی را از حکمروایی و نظام آموزشی توأمان شروع کند. همه ایرانیان باید مطالبهگر باشند. برای تغییر دیر نیست. نباید اجازه داد کثرت این حوادث درک مراتب پیشگیرانهبودن اکثر آنها را مغفول انگارد. گزارش ملی حادثه ساختمان پلاسکو فراموش نشود. به قول حافظ نیاز به یار مصلحتبین کاردانی است که «به گردابی چو میافتادم از غم/ به تدبیرش امید ساحلی بود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.