|

سالروز درگذشت استاد ميرزا «غلامرضا اصفهاني»

مشق عشق

فرشاد کردي

آن سيه‌چرده که شيريني عالم با اوست/ چشم ميگون لب خندان دل خرم با اوست دهم دي مصادف است با سالروز درگذشت استاد ميرزا «غلامرضا اصفهاني»،‌ استاد بلامنازع نستعليق و شکسته نستعليق که شاهکارهاي روح‌انگيزي از هنر «سياه‌مشق» را از خود به يادگار گذاشته است. قرن سيزدهم که دوره شکوفايي هنر خوشنويسي است، استادان زبردستي را در دل خود پرورانده که از مهم‌ترين و تأثيرگذارترين اين بزرگان، «ميرزاي اصفهاني» است. او با بهره‌گيري از نبوغ خود در اين هنر، تحولي چشمگير در اجرا، ارائه خط نستعليق و هنر «سياه‌مشق» پديد آورد که کمترکسي در اين عرصه را مي‌توان همسنگ او شناخت. «سياه‌مشق» خالصانه‌ترين و عاشقانه‌ترين جريده لولي وشاني است که مشاقي عشق را با عشقي عميق به تجلي درمي‌آورد و چه زيباست آنگاه که حروف و کلمات باهم درآميخته در زير آسماني از عشق و معنويتي متعالي تجلي‌گاه عظمت قدرت الهي در خلقت مخلوق خالق مي‌شود. «سياه‌مشق» حرکت خوش‌رفتار و دلرباي قلمي را نشان مي‌‏دهد که خرامان و بس استوار، کمال و جمال را هدف گرفته است. آنچه امروز به‌عنوان «سياه‌مشق» مي‌‏شناسيم، هنرمندانه‌ترين بخش خوشنويسي ايراني است. «سياه‌مشق» مرحله‌اي از تکامل خوشنويسي است که هنرمند از زندان فرم خارج و به فضا منتقل مي‌شود. «سياه‌مشق» در واقع غلبه فضا و تفکر فضاشناسي در قالب فرم‌هاست؛ بي‌آنکه به ادبيات و کلامش توجهي نشان بدهد. سياه‌مشق مانند شعر سپيد، قالبي خلاق است که دست هنرمند را براي هرگونه خلاقيت و بداهه‌نوازي بازمي‌گذارد. - آه از اين نامه سياهان که ز مشق من و ماست «بيدل» با پيدايش نستعليق، خط ويژه ايرانيان، سياه‌مشق معنا يافت. هر آنچه وجه مثبت در تمدن کهن ايراني ناميده مي‌شود، در نستعليق خودنمايي مي‌کند؛ ظرافت همراه با صلابت، نجابت همراه با زيبايي، شاعرانگي همراه با آرامش. نستعليق عصاره ذوق و زيبايي‌‌شناسي ايراني است و سياه‌مشق نمايش هنرمندانه اين پديده شگفت ايراني. «سياه‌مشق» که جزء زيباترين و چشم‌نوازترين فرم‏‌هاي خوشنويسي نستعليق است، مانند فرم آواز در موسيقي ايراني است. اين دو نه‌تنها از نظر ريتم و وزن با هم خويشاوند هستند، بلکه هر دو در عين کثرت داراي وحدتي دروني‌اند. در اکثر قطعات «‌سياه‌مشق» به‌جاي‌مانده از بزرگاني مانند ميرزا غلامرضا اصفهاني و محمدرضا کلهر مي‌‏بينيم تکرار حلقه‌‏هاي مناجات،‌ دعا و استمداد است که شکوه و عظمتي راستين خلق کرده است. سياه‌مشق تمرين است؛ اما نه‌فقط تمرين حروف، بلکه تمرين شور و شرار دلدادگي؛ تبديل کثرت است به وحدت. در عالم عرفان و اخلاق نيز جان کلام همين است؛ سَفري عاشقانه و سِفري عارفانه؛ سَفري که خوشنويس مانند سالک در ميان کثرت جزء‌ها، وحدت را طلب مي‌کند. در آواز ايراني همين راز نهفته است. مجموعه تحريرها را مي‌توان به همان حلقه‌هاي مناجات و زمزمه‎‌اي که در «سياه‌مشق» است نسبت داد. فضاي مثبت و منفي را مي‌توان به سواد و بياض کاغذ در يک قطعه «سياه‌مشق» شبيه دانست. «سياه‌مشق» سؤال و جوابي است ميان عاشق و معشوق؛ همچنان است سؤال و جواب ميان ساز و آواز. تکرار حروف و کلمات روي هم يا دنبال يکديگر، با درنظرگرفتن فواصل معين و گاه نامعين، بالا و پايين‌رفتن حروف که در نتيجه آن ترکيبي متناسب و زيبا به دست مي‌آيد، همان تحرير در آواز ايراني است. جمله‌بندي‌هاي آوازي مانند جملات يک قطعه «سياه‌مشق» است؛ هيچ‌کدام از سطرها يک اندازه نيست؛ حروف و کلمات با وجود تکرارهاي آزاد، همچون شعري «سپيد»، با وجود اينکه هر سطر داراي ريتم به‌خصوصی است؛ اما بدون قيد و بند و بدون وابستگي به ريتمي منظم از وحدتي دروني تبعيت مي‌کند. آنچه از سرپنجه‌هاي هنرمند خوشنويس جاري است، کلمات و حروفي است که همچون هنرهاي ديگر مبتني بر حالات دروني و حس زيبايي‌شناسي، يک بوستان صفا، يک آينه‌زار تلاوت و يک نگارستان نگاه هنرمندانه است: داند آن‌کس که آشناي دلست/ که صفاي خط ز صفاي دلست. در قطعه «سياه‌مشق»، خوشنويس به مدد نيروي خلاقانه خويش، خطي را که در تعاريف رياضي کوتاه‌ترين فاصله بين دو نقطه است، به اشکال گوناگون درآورده و از ترکيب و تکرار و برقراري تناسب ويژه بين همان خطوط، با توجه به سواد خط و بياض صفحه و نسبت آن دو با يکديگر، ترکيب چشم‌نوازي خلق می‌کند که در اصل يک نقاشي انتزاعي است که با زبان تصويري خاص خويش، احساس و انديشه خالق خود را به هفت خانه چشم بيننده عرضه مي‌‌کند. سياه‌مشق او روسفيدکردن هنر است و دوات موي ميانش، دواي مويه‌هاي قلم؛ «پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت/ آفرين بر نظر پاک خطاپوشش باد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.