اثر هنري و هنرمند دغدغه هيچكس نيست
چندي پيش باخبر شدم رئيس جديد مركز هنرهاي تجسمي، ديداري با تعدادي از گالريداران داشته است؛ علت اين را که چرا اين ديدار شامل همه گالريها نشده، جويا شدم و پاسخ اين بود که جا براي همه گالريها نبوده است. در واقع به نظر ميرسد از ميان حدود ٢٠٠ گالري، تنها گالريهاي حاضر در جلسه گزارش ميدهند. از سوي ديگر، وضعيت كنوني گالريها نيازمند بازنگري است و باید پرسید با توجه به شرايط كنوني مسير پيشرو چگونه ارزيابي ميشود؟ گالريها را ميتوان به سه دسته مجزا تقسيم كرد؛ گالريهاي قديمي كه از پدران يا مادران به ارث رسيدهاند و هرگز، چه در زمان تأسيس و چه درحالحاضر، دغدغه هزينه اجاره، پول كارمند و پرسنل را نداشته و در هر شرايطي موجود بودهاند. این گالریها توانستهاند در اين موجوديت مستمر، براي خود نام و نشاني پيدا كنند. در اين ميان، طبيعي است تعدادي مخاطب يا خريدار تكراري نیز در اين استمرار در اطراف خود جمع كرده باشند. دسته دوم گالريهاي هستند كه هيچگونه پشتوانهاي ندارند و مؤسسان اين گالريها با هدف كشف و كسب تجربههاي جديد، به اين شغل روي آوردهاند و عمدتا محل گالري را اجاره ميكنند. برخي ديگر نيز در ابتدا راه عطايش را به لقايش ميبخشند و ميدان را خالي ميكنند. عدهاي براي ماندن از كيفيت و توانايي چشمپوشي ميكنند و براي توازن هزينههاي جاري، به گالريهاي اجارهاي تبديل ميشوند و متقاضيان با پرداخت اجاره گالري، بدون هيچگونه انتخاب يا ارزيابيای در صف هنرمندان اين گالريها قرار ميگيرند. درعینحال، عدهاي از گالريها با تلاش سعي دارند كيفيت و اهداف دور و نزديك خود را بر ارتباط با هنرمندان متمركز كنند که در اين ميان گاهي حاضر به پايينآوردن كيفيت فعاليت خود نميشوند. عموما محل اين دسته از گالريها، اجارهاي است و طبيعي است كه با مشكلات عديدهاي روبهرو هستند؛ كمبود خريدار آثار هنرمندان جوان، هزينه بالاسري گالري از اجاره محل گالري، چاپ كاتالوك و... . بهراستي چه تعداد از اين دست گالريها وجود دارند كه برای محل گالري خود اجاره پرداخت ميكنند، ولي فضاي خود را بههيچوجه اجاره نميدهند و سعي در جستوجوي هنرمند باكيفيت و اورژينال دارند؟ آيا آماري دقيق وجود دارد كه بدانيم چه تعداد گالري مستقل با چنين ويژگيهایی وجود دارد؟ اما دسته سوم را ميتوان شامل خريداران و كلكتورها دانست كه براي رسيدن بيدردسر و راحت به آثار هنري بِرند، به تأسيس گالري پرداختهاند. مشكل اين گالريها نداشتن دانش کافي در اين زمينه است كه معمولا با استخدام كيورتور و واسطههايي سعي در برطرفكردن آن ميکنند. اين نكته را هم نبايد فراموش کرد که اين مناسبات در اين گالريها خالي از مشكل نيست و اكثر مشكلاتشان در حوزه كارشناسي نمود پيدا ميكند. هرچند اين موضوع را ميتوان مشکل اکثر گالريها محسوب کرد؛ با اين تفاوت که باقي گالريها سعي در برطرفكردن اين مشكل ندارند. در يك نگاه ساده و کلان متوجه ميشويم خيل عظيمي از هنرمندان مخاطب هيچيك از اين گالريها نيستند و تنها تعداد كمي با روابطي عجيب به گالريهای یادشده راه پيدا ميكنند. اين عده محدود، افراد مشهور و سرشناس حوزههاي مختلف يا به عبارت امروزي سلبريتيهاي سينما، موسيقي و تئاتر هستند كه معمولا بدون هيچ قانون و ارزيابيای، آثارشان براي نمايش به گالريها راه پيدا ميكند. در گذشته (قبل از انقلاب) تعداد خريداران آثار هنري از گالريها و هنرمندان بيشتر بود و در واقع هنر پديدهاي نوظهور قلمداد ميشد و هنرمند خوششانس ميتوانست از استقبال جماعت متمول بهرهمند شود و روزي بگذراند؛ اما امروز تعداد هنرمندان بهمراتب بيشتر از قبل است و متراژ كم فضاي گالريها، جوابگوي خيل عظيم هنرمندان تازهنفس و كشفنشده نیست. از سويي ديگر، نسل گالريها و خريدارانشان عوض شده است؛ ميتوان گفت اکثرا آنها طالبان هنرمندان مشهور و ماركتي هستند و حتي نيمنگاهي نیز به هنرمندی كه پشت در گالري چشم انتظار است، نمياندازند؛ چه رسد به اینكه به او وقت نمايشگاه بدهند. براي كسي هم اين سؤال مطرح نميشود كه نسلهاي بعدي چه زماني ديده خواهند شد؟ از اين بخش كه بگذريم، سادهانگاري در برخورد با شغل تخصصي گالريداري است؛ جايگاهي كه كارشناسي و دانش ميطلبد. گالريدار بايد با هنر زمان خود آشنا باشد، بازارهاي داخلي و خارجي را بشناسد و رصد كند، به هنر معاصر كشورش و دنيا اشراف داشته و ارزيابي صحيحي از ارائه آثار هنري در گالري داشته باشد. با وجود این ميتوان گفت در بسياري از گالريها جاي اين موارد خالي است. به بياني ديگر، ميتوان گفت رسما هيچ مرجع و مرکزي براي ارزيابي و ثبت يا رد اصالت اثر هنري وجود ندارد. ازاينرو، بازار شايعه اصالت و اصالتنداشتن اثر هنري داغ است و فرصتطلبان از اين نمد براي خود كلاه ميسازند و در اکثر مواقع نتيجه فقر كارشناسي، باعث بياعتمادي به هنر اصيل و اعتماد بيش از حد به اثر جعلي ميشود. در اين ميان، بسياري از نقاشيهاي خوب و بيامضا خريداري نميشوند و كارهاي هنرمندان با شهرت كمتر، اقبالي براي فروش و نمايش پيدا نميكنند. در شرايط موجود، فقر منتقد هنري، نشريات و مجلات هنري بهطرز نگرانكنندهاي بينيازي به منتقد هنري را به دنبال دارد؛ نتيجه اين ميشود که هركسي در هر سطحي با كارهايش خود را به جامعه تحميل ميكند؛ يكي بهعنوان هنرمند و ديگري بهعنوان گالريدار و آن يكي بهعنوان كلكسيونر و چند نشريه كمرنگی نیز كه كارشان شبيه گالريهاي اجارهاي است و چشم به فروش رپرتاژ و آگهي دوختهاند تا بتوانند مجله خود را سر پا نگه دارند، به بيكيفيتي ماجرا ميافزايند. باز هم هنر، اثر هنري و هنرمند دغدغه هيچكس نيست. نبودن نقد هنري سالم و مستقل؛ يعني نبودن كشف، استخراج و ديدن استعدادهاي پنهان. نقد هنري تلخ، صريح، افشاگر و بيتعارف است؛ اگر ملاك ارزيابي گالريها فعاليت و تلاش براي كشف هنرمند نو و معاصر باشد، بهراحتي تعداد گالريها از ٢٠٠ گالري به ١٠ گالري هم نميرسد. خيل گسترده دانشجويان هنر وقتي براي ارائه آثارشان به گالريها مراجعه ميکنند، با اين جمله تكراري مواجه ميشوند كه وقت نداريم يا تا فلان سال گالري پر است! گالريهاي شهر عملا تبديل به حياط خلوت آدمهاي مشهور شدهاند. اين در حالي است كه مركز هنرهاي تجسمي هيچ برنامه و اقدامي براي توسعه فضاي نمايشي هنرهاي تجسمي ندارد و عملا خبري از بيينال اكسپو و نمايشگاههاي گسترده عمومي براي هنرمندان مهيا نيست. ارتباط دانشگاهها با مراكز ارائه آثار هنرهاي تجسمي بهطرز عجيبي قطع است و بيشتر فعاليتهاي هنري موجود، از جنس دورهمي، سطحي و بيكيفيت است. در عرصه بينالمللي، هنر معاصر ايران بيشكل و بيهويت است و تنها نام چند هنرمند پيشكسوت معاصر نامآشنا در خارج از كشور بر سر زبانهاست و هنرمند تازهاي معرفي نشده است. نمايشگاههاي چند گالري در خارج از كشور آنقدر بيكيفيت بوده كه جاي هيچ بحثي ندارد؛ البته ناگفته نماند آثار تحميلي به دليل كپيبودن بههيچوجه بيرون از مرزها خريداري ندارد. مدتهاست هيچ منتقد خارجي به قصد كشف و شناسايي هنرمندان نسل نو به اين سرزمين دعوت نشده و بازار داغ هنرمندان شهير و كهنسال، فرصتي براي نسل ديدهنشده باقي نگذاشته است. ميتوان گفت جامعه هنري ما بهطرز نگرانكنندهاي از وجود منتقد هنري بينياز است. اگر اين مثال غربزدگي تلقي نشود، در جوامع پيشرفته هنري، گالريها در هر شكل و اندازهای كنار هم فعاليت ميكنند. گالريها از متراژ ١٠ تا ٤٠٠ متر وجود دارند. در كشور فرانسه بهویژه در پاريس، چندين محله فرهنگي هست كه انبوه گالريها در كنار هم فعاليت ميكنند؛ گالريهايی كه مانند مغازه در معرض ديد هستند، بهمراتب بيشتر از گالريهاي داخل آپارتمانها و فضاهاي بسته است. اين در حالي است كه انواع اكسپوها و آرتفرها در سال فعاليت خود را ادامه ميدهند و ژورنالهاي متعدد هنري و مطالب و مقالات منتقدان و آگهيهاي هنري براي جديگرفتن شغلي جريانساز و فرهنگساز تماممدت در فعاليتاند. به همين دليل پاريس به بزرگترين ويترين هنري جهان تبديل شده است. اين واقعيت را میتوان درك کرد كه افزايش كمّي گالريها در كشورمان نشان از استعداد بالقوه نهفته اين شغل دارد، ولي بايد برای شكوفاكردن و توسعه كيفي اين شغل نیز برنامهريزي كرد و از الگوهاي موفق جهاني متناسب با فرهنگ غني كشورمان بهره برد. در این راستا باید از تجربيات نخبگان اين عرصه نیز استفاده بهينه کرد و با اين امكان، ميراث تاريخي و فرهنگي را با هنرمندان بااستعداد و جوان كشورمان توسعه دهيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.