|

اخلاقیات در علم مسئله‌ای سیاسی است

فرید العطاس در همایش «اخلاق علم و آموزش عالی»، ایبنا: هژمونی غرب در تولید دانش تقریبا از ۵۰۰ سال پیش بر عرصه دانشگاهی حاکم است اما از چندین دهه گذشته روندی شروع شده مبنی‌بر نقد این هژمونی. در این نقدها رویکردهای اروپامحوری وجود دارد اما متأسفانه علم پیشرفتی در این حوزه نداشته تا بتواند جایگزینی برای این هژمونی غربی ارائه کند. هژمونی غربی در تولید دانش باعث کشتن معرفت شده. وقتی از کشتن معرفت می‌گوییم یعنی ساختارزدایی‌ از سنت دانش اصیل. مثلا گفته می‌شود آمریکا کشف شده در صورتی که کشف نشده و از قبل وجود داشته است. وقتی اروپایی‌ها وارد قاره آمریکا شدند به نابودی فرهنگ‌های بومی پرداختند تا بتوانند ساختار خود را مستقر کنند. یک واقعه تاریخی دیگر که باعث ازبین‌رفتن ساختار دانش شده بحث تجارت برده‌ها در اقیانوس اطلس بوده که نه‌تنها برده‌های آفریقایی را از سنت‌ها و هویت خودشان جدا و وارد آمریکای شمالی و لاتین کرد بلکه ساختار سنتی دانش را هم از بین برد. دیگر واقعه تاریخی که باعث ازبین‌رفتن ساختار دانش شده کشتن زنان در اروپای قرون وسطی است. در آن دوره زنانی را که به علم و دانش می‌پرداختند به‌عنوان زنان بدکاره معرفی می‌کردند و می‌کشتند. چون آنها برای نظام دانش غربی تهدیدی بودند، به اسم جادوگری آنها را می‌سوزاندند. البته آمریکای لاتین هم در ازبین‌بردن سنت‌های غربی دانش با آثاری از سوسا سانتوس و... مشارکت زیادی داشته است. آمریکای لاتین هم در بحث جایگزینی دانش هژمونیک غربی بسیار فعال است، ولی اندیشمندان و دانشمندان آن چندان در دنیا و مثلا خاورمیانه شناخته‌شده نیستند. سلطه غرب در عرصه دانش باعث شده تسلط حوزه‌های مختلف دانش را در این ۵۰۰ سال در دست داشته باشد. همین امر باعث شده تا مثلا پرتغالی‌ها، هلندی‌ها، فرانسوی‌ها، انگلیسی‌‌ها و بلژیکی‌ها بر جهان تسلط استعماری هم داشته باشند و همزمان شاهد کشته‌شدن معرفت دانش باشیم. حتی در مناطقی از جهان مثل ایران و ترکیه که مورد استعمار فیزیکی قرار نگرفتند استعمار غربی از طریق نظام دانشگاهی استعمار دانش غربی را اعمال می‌کند و سنت دانش این مناطق گاه تدریجی و گاه به‌یکباره از بین می‌رود. فرایند کشتن معرفت که در طول تاریخ رخ داده باعث شده افراد اندکی در جامعه‌شناسی بر علم تسلط داشته باشند. همچنین مرکزیت غرب در دانش باعث شده تنها چند نظریه‌پرداز باشند و دانش اروپامحور و مردمحور باشد و زنان مشارکت زیادی در تولید دانش نداشته باشند. وقتی از کشتن معرفت صحبت کرده‌ایم و ریشه‌های تاریخی‌اش را هم دیدیم باید به عدالت معرفت‌شناختی در عرصه دانش نیز توجه داشته باشیم تا این مشکل جهانی رفع شود. بنابراین باید تلاش کنیم عدم موازنه تولید معرفت در عرصه علوم اجتماعی را رفع کنیم و مراکز تولید دانش غیرغربی را بیابیم. رسیدن به عدالت معرفت‌شناختی دشوار است، چون ماهیت تولید جهانی دانش در عرصه برقراری عدالت دانش باعث تبعیض شده و دانش را مردمحور و اروپامحور کرده. مثلا در بحث معرفی آلترناتیو برای دانش جامعه‌شناسی غربی نظریات غیرغربی در این حوزه کم داریم و در منابع تنها ابن‌خلدون و فارابی هستند. این نظریات به دلیل کم‌بودن نمی‌توانند عدالت معرفت‌شناختی را فراهم کنند. البته عدم صداقت دانشگاهی نیز در این مسیر مانعی برای رسیدن به این عدالت بوده. مثلا سرقت ادبی نمونه‌ای از عدم صداقت دانشگاهی‌ است که در کشورهایی که زبان انگلیسی زبان ملی‌شان نیست دیده می‌شود. یعنی متون انگلیسی را به زبان خودشان ترجمه می‌کنند و آن را به‌جای دانش تولیدی معرفی می‌کنند. رابطه ارباب‌ورعیتی بین استاد و دانشجو دیگر مانع مهم رسیدن به صداقت دانشگاهی است. مثلا از دانشجویان ارشد و دکترا می‌خواهند متون انگلیسی را ترجمه کنند و تحویل دهند و استاد ترجمه را به نام خودش منتشر می‌کند. این درواقع نوعی سیستم برده‌داری است یا مثلا از دانشجویان تقاضا می‌شود نام استاد راهنما را در ابتدای مقالاتشان درج کنند و این در حالی‌ است که این اساتید هیچ مشارکت و کمکی در نگارش مقاله نداشته‌اند. همچنین دانشجو نگارش پایان‌نامه را به دیگری می‌سپارد یا حتی پایان‌نامه را می‌خرد و به نام خود ارائه می‌کند. مثال‌های دیگری هم برای بیان عدم صداقت دانشگاهی وجود دارد ولی نکته این است که این فرآیند باعث می‌شود دانشجویان نتوانند دانش و تولیدات دانش خودشان را بسط و گسترش دهند. ما در فعالیت‌هایمان از اخلاق صحبت می‌کنیم ولی در عمل شاهد عدم صداقت در مراکز دانشگاهی هستیم. واقعا سخت است شکاف بین عمل و خطابه را پر کنیم. کسب عدالت معرفت‌شناختی و صداقت دانشگاهی نیازمند اراده سیاسی است. مثلا باید وزیر علوم خیلی خوب داشته باشیم و سیاست را از عرصه دانشگاهی بیرون ببریم و افراد درستی را به‌عنوان روسای دانشگاه معرفی کنیم و محققان واقعی این مسئولیت را برعهده بگیرند. این‌ها مشکلات عملی هستند. مشکل اخلاقیات در علم مسئله‌ای سیاسی است که اگر حل نشود علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی نمی‌تواند بهبود بیابد و ما حتی یک دانشگاه به خوبی دانشگاه آکسفورد در کشورهای اسلامی نخواهیم داشت. ما عادت کرده‌ایم علم غربی را نقد کنیم ولی هیچ‌گاه برای عرضه یک دانشگاه و دانش غیرغربی با هم متحد نشده‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.