حوادث پيدرپي تحريم و استقامت رواني مردم
روزبه کردوني . پژوهشگر سياستگذاري
اتفاقهای متعددي در يک بازه زماني کوتاه (دو، سه سال گذشته) روح جمعي جامعه ايران را متأثر کرده است. گويا در چله هر فاجعه، فاجعهاي ديگر رخ ميدهد. حادثه قطار تبريز-مشهد، آتشسوزي پلاسکو، سقوط معدن زمستانيورت، زلزله کرمانشاه، آتشگرفتن نفتکش سانچي، سقوط هواپيماي هواپيمايي آسمان، آتشگرفتن دانشآموزان در زاهدان و اکنون فاجعه درگذشت 10 دانشجوي دانشگاه آزاد، فقط مواردي از اتفاقات تلخي است که در سالهای اخير جامعه آنها را تجربه کرده است. در کنار اين حوادث اگر اعتراضات دي 96 و اعتراضات کارگري اخير مراه با اقدامات تروريستي نظير آنچه در مجلس، رژه نيروهاي مسلح اهواز و حادثه سيستانوبلوچستان رخ داده است نيز اضافه شود، ميتوان تصديق کرد احساسات جمعي جامعه بهشدت تحت تأثير قرار گرفته است. صرفنظر از حوادث تروريستي (که تحليل چرايي بروز و تکرار آنها موضوع اين يادداشت نيست) بايد عنوان کرد علاوه بر تعدد رخدادهاي تلخ، مواردي ديگر را هم درباره بروز هر فاجعه ميتوان برشمرد که احساسات جمعي ايرانيان را خسته و آزرده کرده است. يکي از اين موارد قابل پيشبيني و پيشگيري بودن اين حوادث است. از حادثه مدرسه زاهدان با مسئوليتپذيري کارکنان مدرسه و استفاده از وسايل گرمايشي مناسب اين سن و استفادهنکردن از کفپوش قابل اشتعال، میشد پيشگيري کرد. فاجعه دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقيقات، در صورت تعطيلنکردن پروژه تلهکابين، ساختهنشدن برخي دانشکدهها در ارتفاع بالا با شيب خطرناک و حداقل استفاده از وسايل حملونقل غيرفرسوده، قابل پيشگيري بود. اين موارد در ساير کشورهاي جهان، مابازا دارد که در اينجا به يک نمونه در ايالات متحده آمريکا اشاره ميشود. در نوامبر 2016، تصادف اتوبوس مدرسه هميلتون در ايالت تنسي به دليل بياحتياطي راننده که سابقه رانندگي بياحتياط و خطرساز داشته بود، به کشتهشدن شش دانشآموز انجاميد. در اين حادثه کيفرخواست دادگاه فدرال Chattanooga عليه مدرسه به سبب پيشبينيپذيري و اجتنابپذیربودن حادثه صادر شد. در تمام نظامهاي حقوقي براي تبيين علل حوادث (غير از حوادث طبيعي) علت حوادث ذيل رعايتنشدن الزامات، بياحتياطي، قصور يا ترک فعل قرار ميگيرند. در چنين مواردي نتيجه حوادث غيرعمد نيز شامل عنوان مجرمانه قلمداد شده و مستلزم مسئوليت، رسيدگي به خطا و در نهايت مجازات عاملان خواهد بود. واقعيت اين است وقتي باور عمومي اين باشد که يک حادثه پيشبينيپذیر است؛ آنگاه انتظار و مطالبه طبيعي مردم آن است که افرادي که با ترک فعل، قصور و سهلانگاري خود زمينهساز بروز حادثه بودهاند، شناسايي، معرفي و عزل شده و البته مطابق قانون با آنها برخورد شود. علت ديگري که تشديدکننده ابعاد فاجعه است، مسبوقبهسابقهبودن آنهاست. گويي نبود يادگيري سياستي
(Policy learning) از حوادث، خود به يک سياست نهادينه در ساختار اجرائي تبديل شده و بههميندليل جامعه شاهد بروز حوادث و فجايعي است که پيشازآن مشابه آنها را ديده است. نکته ديگر اين است که عموم مردم در شرايط تروماتيک و برانگيختگي عاطفي، انتظار احساس همدلي از سوی بدنه دولت و حاکميت و بهویژه از سوی مسئولان مستقيم آن حادثه را دارند.
براي مثال در حادثه اخير دانشگاه آزاد در پيامهاي تکراري مسئولان اين دانشگاه که در آن «طلب مغفرت»، «مسئلت صبر» و «ابراز تأثر و تألم» بيان شده است، اين انتظار برآورده نميشود و بهاینترتيب، عموم مردم به جاي احساس همدلي از پيامدهندگان احساس بيگانگي و حتي موضعگيري درباره آن را دارند. عذرخواهي مسئولان مستقيم، توبيخ و اخراج مقصران و پرهيز از پيامهاي تسليت رسمي در کنار حضور مستقيم در حادثه همراه با ارائه توضيحات مکفي، در اين حادثه و حوادث مشابه ديده نميشود و عملا آنچه از سوی مسئولان در اين مقاطع رخ داده، فرسنگها از خواست عمومي فاصله دارد. ريچارد نفيو در کتاب مهم «هنر تحريم» عنوان کرده که هدف تحريمها «درهمشکستن استقامت رواني مردم يک کشور» است تا تحريمها در کشور هدف، «احساس درد و ناکامي» ايجاد کند. اين سخن به این معناست که ابزار تحريم براي شکستن روح و روان يک ملت و ازبينبردن تابآوري جامعه طراحي شده است. تابآوري اجتماعي همان مؤلفهاي است که ظرفيت تبديل و تحول، تطبيق و سازگاري و توان مقابله با تنشهاي اجتماعي را ميسر ميکند؛ بهويژه در زماني که جامعه به واسطه عوامل مختلف در معرض چالشهای اقتصادي، سياسي و اجتماعي قرار گرفته است و در اين شرايط براي عبور از بحران بايد روي تابآوري مردم سرمايهگذاري کرد. با اين وصف پيشنهاد عملي نگارنده براساس آنچه در بالا به آن اشارهاي مختصر شد، اين است که مسئولان کشور هر آنچه را در شرايط طبيعي در واکنش به يک فاجعه انجام ميدادهاند، در فضاي تحريمي امسال و سال آينده، چندين برابر کنند. فراموش نکنيم راه عبور از تحريمها افزايش استقامت رواني مردم است؛ نه اينکه با ناکارآمدي مجموعههاي مختلف، مسئولان به دست خود استقامت رواني مردم را تخريب کنند. مردم اين روزها غير از موارد فوقالذکر با افزايش قيمت کالاهاي اساسي، شوکهاي ارزي و جنگ رواني بدخواهان ايران مواجه هستند. افزايش تابآوري جامعه در گرو اثبات عملي کارآمدي مسئولان در همه دستگاههاي کشور است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.