نگاهی به نمایشگاه نقاشی سولماز حشمتی در گالری الهه با موضوع شهر بازی
در وضعیت اضطراری
مرجان تاجالدینی*: شهر بازی، ترکیب دو کلمه است؛ شهر یا شهرکی که قرار است در آن «بازی» کنی و نه فقط مکانی برای بازی و تفریح، شهر است با قوانین خاص خودش. یکی تفریح و شادمانی مداوم. صدای جیغ هم نشانه خوشحالی است حتی. حالا وضعیتی را تجسم کنید که این شهر خالی شود از هرچه حیات است. از آنچه شهرش کرده و جز آهنپارهای از وسایل باقی نماند. لحظهای لخت و عریان که با عدم مواجهیم، با غیاب. همچون این قابها که گویی از وضعیتی خبر میدهند که نقاش، خود «اضطراری» نامیدهاش. گویی احضار امر غایباند و احیای حافظه ما از کودکی تا امروز. احیای خاطراتی که برای نسل یا نسلهایی مشترک است. چه ویژگیهایی در این تصاویر هستند که این غیاب را القا میکنند؟ چه در آنهاست که به وعده شادمانی ازهمپاشیده و دوری بدلشان کرده؟ سکون، خاموشی، صلبیت... که اتفاقا با رنگهای صلب و فرمها و سطحهای تخت و رنگهای مرده خوب چفت شدهاند. رنگهایی که شاید دورتریناند برای این فضا. شاید با شادترین صحنهها، حتی با تصویر شادمانهترین بازیهای کودکانه آنقدر امر شادی را احضار نکنیم که در غیابش. اساسا نیستی بهعنوان مفهومی کاملا بیگانه از هستی درک نمیشود، بلکه در پیوندی جداییناپذیر با آن است. در نگاه مدرن به زندگی مرگ لزوما در تقابل با زندگی نیست. حتی در دیدگاه مذهبی هم مرگاندیشی است که زندگی را پیش میبرد. نباید عدم را با چیزی که وجود ندارد برابر دانست. عدم، زمینهای است برای مشاهده همه آن چیزی که هست. غیاب، نیستی نیست. هستی ناآشکاری است که به تمام حضورها و تجلیات عینیت میبخشد. غیاب، وجه متعالی هستی است. اینگونه است که در کنار تمام این حسها و حتی بالاتر، «ترس» را میبینیم که ایستاده. همین رابطه است که شادمانی و ترس را دو روی یک سکه میسازد. بیراه هم نیست که نشانه هردوشان فریاد است، خاصه در شهربازی: جیغ. هرچه که روزی متروک رها شود ترسناک است، اما این ترس آنجا جان میگیرد که بدانیم شهر بازی و هیاهویش را خود ساختهایم و حالا به تماشای گور دستهجمعی دستساختههایمان نشستهایم. دقیقتر، آنچه در این نقاشیها غایب است، آنچه تخیلش را کردهایم چیست؟ غیاب چه چیزی، یا بهتر است بگوییم چه کسی این وهم را در دل میاندازد؟ انسان. او که با اشیا زندگی میکند و میپرستدشان، اما همین اشیا با حضور او تکمیل میشوند و معنا مییابند. نهتنها این قابها و رنگها که خود اسباببازیها هم تاب نمیآورند بیانسان. ما اغلب داوطلبانه بهدنبال ترس میرویم، مثل ورزشها و سرگرمیهای دیوانهوار، مثل عجیبترین و خطرناکترین وسایل بازی. نکته متناقض اینجاست که درعینحال سعی میکنیم از هرچه ترسآفرین است پرهیز کنیم. ترس زندگی را جذابتر میکند. از رخوت مرسوم دور میکند و باعث میشود نسبت به اطراف، ولو اغراقشده و غلوشده نگاه محتاطی داشته باشی. ترس باعث میشود بیملاحظه عمل نکنی. زندگی بدون ترس، در فضایی کاملا امن، شاید حتی چندان شکوهی ندارد. اما لابد آدمهایی را در اطراف خود دیدهایم که بهطور مشخصی از شادشدن میترسند و اعتقاد عمیقی دارند که در پس این شادی بهزودی غمی سراغ آنها میآید. از شادی میترسند؛ چروفوبیایند. به این نقاشیها دقیقتر که میشوی میبینی دقیقا هم آن خاطره کودکی نیستند، انگار خیالیاند، در خوابی. مکان و زمانش مبهم است. اصلا هرگز کودکی، آدمیزادی پایش را اینجا گذاشته؟ از وسایل بالا رفته؟ تاب خورده؟ خندیده؟ آن ماشینها بر زمین استوارند یا بر دریا شناور؟ نکند آن اسبها، اسبهای واقعیاند و طناب بر گردن، شیههکنان میگردند و در جستوجوی راه فرارند؟ تاب فرار که میگویند یحتمل همین است. این همه ترس و مخاطره شاید قرار است تمرینی باشد برای زندگی واقعی. ترسیدن از آنچه واقعی نیست و کاتارسیس همراهش. اما آیا «ترس» حسی است که به تمامی غایب است در شادمانی و در تضاد است با آن؟ خاصه در این نوع شادمانی که با بازی همراه است. بازی با وسایلی عموما غولآسا که گاهی از ایمنیشان هم اطمینان نداریم. دقیقا نمیدانیم آن جیغها از خوشی است یا ترس. گاهی مشخصا این خوشی را با پدیده غریبی همچون «تونل وحشت» پیوند میزنیم! این وحشت، این ترس که در بدویترین و پنهانیترین لایههای ناخودآگاه جا خوش کرده، در زمانهای که مدام سرکوبش میکنیم، باید جایی بیرون بریزد و چه چیزی بهتر از ماکت ترس با همان شدت هیجان؟ تجربه سقوط بهمثابه شبیهسازی خودکشی یا تجربهای مشابه انواع و اقسام گرفتارشدن در بلایای طبیعی و غیرطبیعی. این نقاشیها، در فضاییاند که ترس عموما مهربانترین چهرهاش را مینمایاند، اما آسمانهای سنگی و دیوارهای ستبر و اسبابهای بعضا کجومعوج، این خلأ از انسان، زندگی، خندهها و جیغها، با بهکارگیری قهوهایها و اکرها و آبی مات سوخته، با گذاشتن لایهلایه کاغذ تا رسیدن به فرم، عادتها را به هم ریخته است. اما از دل همه اینها، بهجای آنکه مرگ و نیستی را در برابر چشمانمان بگذارد، یادآور زندگی است و جنبوجوش و آدمهایی که جایشان خالی است لابهلای ماشینها و روی اسبها و تابها و بر صندلیهای چرخوفلک. بازنماییهای سولماز حشمتی از شهربازی در ستایش و نکوهش ترساند. در کشاکشش با شادمانی. در تعادل زندگی و مرگ. *دانشجوی دکترای تاریخ هنر، دانشگاه اکولنرمال سوپریور پاریس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.