نگاهی به تئاتر «تجزیه» به نویسندگی صبا نجاتی و کارگردانی مرتضی جلیلیدوست در تالار مولوی
چرا من، من هستم؟ کس دیگری نیستم؟
طلایه رویایی . عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی
آیا ما خودمان هستیم؟ چرا ما کس دیگری نیستیم؟ این هویت یکپارچهای که از خود تصویر کردهایم و در ذهنمان متصور است، کیست؟ من چند نفر دیگر میتوانستم یا میتوانم باشم؟ تئاتر دانشجویی و تجربی «تجزیه» درباره امکانهای دیگر بودن است؛ امکان زیست و هویتهای دیگر حقیقی و زمانی و مکانی. دیگری که بهطور بالقوه شاید در ما یا همزمان با ما هست یا میتوانست و میتواند باشد، اما هرکدام ما به قالب فعلیمان محدود شده است و ما هم این محدودیت را بهعنوان تنها امکان بودنمان پذیرفتهایم یا بهتر بگویم این هویت محدودشده را تنها حقیقت مطلق وجودمان تلقی میکنیم... دیدن این حجم از تفکر و پیچیدگی اندیشه در یک کار دانشجویی، برایم بسیار شگفتانگیز بود (هرچند این توقع همیشگی و مبنایی از تئاترهای دانشجویی است که متأسفانه بهندرت محقق میشود)، بهخصوص در دنیایی که هنر هم مانند هر پدیده دیگری، به سمت آسانفهمی حرکت میکند و از دشوار و طولانیشدن روند ادراک میپرهیزد. «تجزیه» را از این نظر میتوان اثری فرمالیستی نامید؛ از نظر دشوارکردن فهم و طولانیکردن ادراک و دعوت به اندیشه در حین تماشا. این مسئله بهزعم من، مهمترین ویژگی برجسته یک اثر هنری ناب است. فارغ از آنکه آیا در ارائه اثر بهشکلی زیبا و تأثیرگذار موفق بوده یا نه؟ در وهله نخست آنچه مخاطب (و در حقیقت بهتر است بگویم، مخاطب حقیقی یک اثر هنری ناب) را به دنیای خود وارد میکند، دعوت به اندیشهای ورای اندیشههای قالبی یا معمول یا حتی متفکرانه است که دعوت به لایههای پیچیدهتر ذهن و امکانات اندیشهای بسیار پنهانتر و عمیقتر است که شاید در زندگی روزمره مواجهه با آن هرگز اتفاق نیفتد و حتی اگر اتفاق بیفتد، بهعنوان یک کابوس یا خیال محال یا هر چیزی که آبورنگ عقلانی ندارد، بلافاصله و بهطور اتوماتیک، از ذهن پس زده میشود. شاید بتوان تنها گاهوبیگاه و بهندرت در رؤیاها و خوابها با چنین سطحی از بودن و اندیشیدن، مواجه شد، در ناخودآگاه... که البته همین هم در بسیاری از موارد پس از بیداری و با حجم حملهکننده واقعیت به ذهن، اغلب در همان لحظه، به نهانترین چاههای ذهنی فرومیرود و فراموش میشود و بسیار کمتر پیش میآید که در یادهای ماندگارتر ما باقی بماند و اگر هم باقی بماند، قطعا وقتی آن را برای خود بازآفرینی میکنیم، با صورتها و قالبهای اندیشه پذیرفتنی و معقول، به آنها سامان میدهیم و حقیقتشان را از آنها میگیریم؛ مثلا میگوییم خانه ما بود، اما میدانیم که خانه ما نبود، درواقع شکل دیگری از آن مکان بود یا میگوییم مادرم... میدانیم که در خواب آن زن کاملا منطبق با مادر من نبود یا هر حرکت و هر عمل دیگری که فینفسه امکانهای دیگر بودن و حرکتکردن و زیستن است، اما در واقعیت، امکانپذیر نیستند و حتی معقول... و باز باید تکرار کنم که «تجزیه» را میتوان اثری فرمالیستی نامید که علاوهبر دشوارکردن و طولانیکردن روند ادراک، آشناییزدایی هم میکند. مادر، تبدیل به پدر میشود. مادر، مرد میشود. کس دیگری میشود. دو مادر، در مقابل هم قرار میگیرند. سه پدر، در برابر هم و همه مدعی هستند که خودشان هستند و بچهها در مقابل این هویتهای متکثرشده، هیچ میشوند و وقتی که دوباره به صحنه بازمیگردند، خودشان هم در هویت دیگری، دوباره تکرار میشوند. شخصیتهایی که متکثر میشوند. زن، مرد میشود. پدر، مادر میشود. مادر، پدر میشود. خواهر، برادر میشود و برادر خواهر میشود و هر هویت واحد، گاه به چندین هویت تقسیم میشود و هیچکدام، دیگری را نمیشناسد و قبول ندارد. بچهها در مقابل علت خودکشی مادرشان در رودخانه، گیج و سردرگمند. وقتی از پدر سؤال میکنند، از نظر آنها پدر، آن پدر سابق نیست و جوابی قطعی ندارد. در عین اینکه مرد دیگری مدعی است که پدر آنهاست و از طرفی، باز مرد دیگری که در رودخانه خودکشی کرده و آنها هرگز او را ندیدهاند، مدعی است که مادر واقعی آنهاست. همه در مقابل مدلی دیگر از خود قرار میگیرند. هویتها کاملا مخدوش میشوند. این وضعیت در مورد مکان نیز تکرار میشود. آیا این مکان همان خانه آنهاست؟ همان خانهای که در آن زندگی میکردند؟ با همسایه عجیبی که هرموقع بخواهد وارد و هرموقع بخواهد خارج میشود؟ درحالیکه امکان ورود و خروج برای خود آنها نیست، اگر ورود و خروجی هم اتفاق میافتد، هر شخصیت با قالب دیگری وارد میشود. در حقیقت، مکان؛ مکانی که آنها با یکدیگر مواجه میشوند، مانند خود شخصیتها، یک ویژگی شگفتانگیز و جادویی دارد، به این مفهوم که تابع قوانین معمول ورود و خروج نیست (این قسمت از نمایش، مرا یاد فیلمی از بونوئل انداخت که وقتی جماعتی در یک میهمانی، قصد ترک محل را داشتند، ابدا نتوانستند از آن خارج شوند و همه تا مدتها در آن محل اسیر بودند، بهطوریکه مردم عادی، به تماشایشان میآمدند). در پایان همچنان این پیچیدگی درهمتنیدهشده در شخصیتها و مکانهای نمایش، بهجای گرهگشایی، بر ابهام داستان میافزاید. درواقع شخصیتهای اصلی که پدر، مادر، دختر و پسر هستند، مرتب تکرار و به دیگری تبدیل میشوند، با پرسشها و مسائلی که لاینحل باقی میمانند... و من بهشخصه از میان تمام امکانهای زیستی متعددی که در تئاتر «تجزیه»، ارائه میشود، مرد مدعی مادربودن را که در رودخانه خودکشی کرده بود حقیقیتر و حضورش را غمبارتر دیدم، به این دلیل که این فکر به ذهنم رسید که آیا تمامی این شخصیتها، زاییده ذهن انسان یا مردی ناامید نیستند که دوست داشت مادری باشد و جبر زیستن او را از این امکان محروم کرده بود؟ البته که این صرفا یک برداشت شخصی است، ولی آیا هنر قرار است به یک برداشت و تحلیل واحد برسد؟ این تئاتر را به دعوت و اصرار پسرم که اکنون دانشجوی تئاتر است، دیدم؛ کسی که وقتی تنها چهار سال داشت پرسشش دائم این بود: «من چرا من هستم و کس دیگری نیستم؟» و حالا دیدم که همچنان این پرسش ذهن اوست و البته همه ما... «تجزیه» این پرسش را از نهانگاههای ذهن ما بیرون میکشد و آن را تقویت میکند؟ آیا ما میتوانستیم کسان دیگری باشیم؟ و آیا نخواهیم بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.