مدیریت منابع آب در آفریقا

هنگامی که صحبت از کم‌آبی و خشک‌سالی به میان می‌آید، تصویر نقاط خشک و بیابانی کره زمین در ذهن ایجاد می‌شود. ولی در چند سال گذشته به‌دلیل تغییرات آب‌و‌هوایی، برخی از نقاط پرباران جهان نیز دچار تنش آبی شده‌اند. سال گذشته، شبکه دویچه‌وله آلمان تصاویری از کوه‌های بدون برف آلمان در فصل زمستان را نشان می‌داد که تعجب‌انگیز بود. افزایش دمای کره‌زمین و قطع بی‌رویه و نابودی درختان جنگل‌ها در مناطق استوایی و غیراستوایی، باعث شده است که نزولات آسمانی کاهش یابد. این مهم درباره آفریقا هم صادق است. هرچند هم‌مرز‌بودن بخش شمالی این قاره با دریای مدیترانه، باعث شده است که میزان بارش در مناطق ساحلی کشورهای منطقه درمقایسه‌با سایر بخش‌های کشور بیشتر باشد، تابستان امسال نشانه‌هایی از کمبود آب در پشت سدهای کشور تونس دیده شد. میزبان باران سالانه در کشور مصر حدود 30 میلی‌‌متر است. این درحالی است که متوسط جهانی بارندگی 860 میلی‌متر است. وزارت کشاورزی مصر در برخی از سال‌ها، از کشاورزان می‌خواهد کشت برنج را که یک محصول پرمصرف آبی است، از برنامه کشت خود خارج کنند. نیاز اصلی مصر به آب را رود نیل تأمین می‌کند. در دنیا هیچ کشوری مانند مصر وابسته به یک رودخانه نیست. 95 درصد از جمعیت 95 میلیونی این کشور در حاشیه رود نیل زندگی می‌کنند. این در حالی است که جمعیت این کشور به شکل بی‌رویه‌ای در حال افزایش است. از سال 1390 که اتیوپی ساخت سد رنسانس روی رود نیل را آغاز کرد، مصر نگران تأمین آب برای مردم خود شده است. وزارت منابع آب و آبیاری مصر، مأمور مذاکره با دولت اتیوپی برای چانه‌زنی درباره سهم خود از نیل است. در صحرای بزرگ آفریقا، کم‌آبی امری طبیعی است. در میانه قاره آفریقا، جایی که جنگل‌های باران‌خیز و استوایی وجود دارند، از منابع آب بیش‌از‌حد استفاه شده یا آب‌های زیرزمینی آلوده شده‌اند. فعالیت‌های معدن‌کاری غیرقانونی در کنگو (کینشازا) باعث آلوده‌شدن آب رودخانه‌ها شده است. در نیجریه با جمعیتی نزدیک به 200 میلیون نفر، کمبود توالت باعث شده است مردم در کنار رودخانه‌ها قضای حاجت کنند که خود به آلوده‌شدن آب‌ها انجامیده است. حفر چاه دستشویی در کنار چاه برداشت آب در روستاها، نیز مزید بر علت شده است. باز در نیجریه، خشک‌سالی باعث شده است که دامداران برای چرای دام‌های خود وارد زمین‌های زمین‌داران شوند و درگیری‌های خونینی میان طرفین رخ دهد. این داستان در کنیا نیز وجود دارد. 20 درصد از مساحت اوگاندا را دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و منابع آبی تشکیل داده‌اند. ولی فقط یک درصد از زمین‌های حاصلخیز این کشور تحت سیستم آبیاری مدرن قرار دارند. در نتیجه از منابع آب به‌درستی استفاده نشده است. دریاچه ویکتوریا (مرز آبی مشترک کشورهای اوگاندا، تانزانیا و کنیا) یک منبع بزرگ آب شیرین برای 30 میلیون نفر است. ولی هتل‌ها، دانشگاه‌ها و تأسیسات سه کشور اطراف دریاچه با سرازیر‌کردن فاضلاب، این دریاچه را آلوده کرده‌اند. در برخی از کشورهای آفریقایی که پول و امکانات مادی بیشتری دارند، سد ساخته و آب‌های سطحی را پشت سدها نگه داشته‌اند. ولی برخی کشورها دچار فقر مادی بوده‌اند؛ برای نمونه دولت تانزانیا از دهه 1960 می‌خواست یک سد بزرگ بسازد. پس از گذشت چندین دهه، در هفته گذشته قرارداد ساخت سد مورد نظر را با شرکت‌های مصری امضا کرد. در برخی از کشورهای آفریقایی از منابع آب بیش‌از‌حد استفاده شده و باعث شده است سفره‌های زیرزمینی خشک شوند. تابستان امسال، سدهای کشور آفریقای جنوبی آب کمی در پشت خود داشتند و بحران کمبود آب به بیشتر روستاها و شهرهای این کشور سرایت کرد. متوسط بارندگی سالانه در آفریقای جنوبی 500 میلی‌متر است. این کشور از سال 2013 به بعد از کمبود آب و خشک‌سالی رنج می‌برد. کمبود آب در پشت سدها، هم‌زمان باعث کمبود برق و در نهایت قطع برق در شهرها و روستاها می‌شود. این داستان به همه مشاغل آسیب می‌زند. توفان ال‌نینو که نتیجه کاهش باران و خشک‌سالی است، بین هر دو تا هفت سال، یک‌بار رخ می‌دهد و شرایط زندگی را برای ساکنان جنوب آفریقا وخیم‌تر می‌کند. کم‌آبی در برخی از کشورهای آفریقایی روی مشاغل کوچک و متوسط مانند خدمات خشکشویی، بخش نظافت و بهداشت، هتل‌ها، میهمان‌خانه‌ها، صنایع غذایی و... تأثیر منفی گذاشته است. مهاجرت روستاییان به شهرها در نتیجه خشک‌سالی، یک پدیده منفی اجتماعی است که گریبان‌گیر برخی از کشورهای این قاره شده است. در موزامبیک 800 هزار نفر در خطر قحطی قرار دارند. این خطر در کمین اهالی سودان جنوبی و اتیوپی نیز نشسته است. ضمن اینکه باید جنگ‌های داخلی و قومی، تروریسم و ناامنی را اضافه کنیم که باعث شده‌اند شرایط برای سرمایه‌گذاری روی منابع آب پیچیده‌تر شود. در سطوح ملی کشورهای آفریقایی، سازمان‌ها و حتی وزارتخانه‌هایی برای پیگیری و مدیریت منابع آب تشکیل شده است، ولی نگرانی‌ها به سطح اتحادیه آفریقا نیز رسیده و در سطح وزرای این اتحادیه، یک شورای آب تشکیل شده است.