جلیقهزردهای عاریهای در راهاند؟
احمد غلامی
«حقیقت بالقوه چیزها» که به سوی «حقیقت بالفعل چیزها» خیز برداشته، موجب تضادها و تنشهای طبقاتی شده است. اکنون شرایط اینگونه است که باید گفت هیچ حقیقتی در کار نیست، مگر آنچه بالفعل است؛ به عبارتی آنچه اثرگذار است که با مطالبات مردم گره خورده باشد. از این منظر، سیاست حقیقت فقط در تقابل نیروها و پیکار بین احزاب به وجود میآید.
اما کدام احزاب؟ اینروزها جای خالی احزاب بیشازپیش محسوس است. اگر احزاب نباشند، این حقیقت بالفعل چیزها در کدام تصادم و اتصالها به سیاستی یکپارچه منجر خواهد شد؟ تا چندی پیش سیاست داخلی ایران بر وفق مراد بود. چه چیز همه چیز را دگرگون کرده است؟ ایدئولوژی خیالین دولت احمدینژاد فروریخته است و دولت روحانی نمیتواند سنگی بر سنگی بگذارد و قدمی به پیش بردارد. این ناتوانی از سوءمدیریت است یا تاوان هجوم حقیقت بالفعل چیزهاست که کسی انتظارشان را نداشت؟ هرچه هست، این واقعیت عریان شده است که دولت روحانی پول ندارد. پول که نباشد ایدئولوژیهای خیالین فرومیریزد و چهره تلخ حقیقت بیش از پیش ظاهر میشود. اگر این فقر دولت یا دولت فقیر تهدید است، فرصتی نیز هست؛ فرصتی برای قلعوقمع فساد؛ قلعوقمع رانتخواران و رشوهبگیران که تا چندی با تئوری مصلحت با آنان مسامحه و رفتارشان نادیده گرفته میشد و ساختار معیوب بوروکراسی کشور نیز ادامه حیات را برایشان فراهم میکرد. اینک این سوداگران سودای موجسواری دیگری بر گرده فقرا دارند. اینبار با استعاره جلیقهزردها که به احمدینژاد منتسباش میکنند، درصدند تا باقیمانده مردمی را که در پی احقاق حق خویشاند، به بیراهه بکشانند. عجب حیرتانگیز است این احمدینژاد، گویا با خسران زاده شده و بقایش در خسران است و فرد مستعدی است برای بهرهبرداری از سوی دیگران ازجمله رسانههای اصولگرا که اینروزها همگی یکصدا حامی کارگران شدهاند. با تغییر راهبرد ایران در خاورمیانه، سیاست داخلی ایران نیز تغییر خواهد کرد. اگر حسن روحانی با نگاه به بیرون (سیاست خارجی) روی کار آمد، رئیسجمهور آینده کسی است که نگاه به درون را شعار خود خواهد کرد؛ خاصه اینکه در سالهای پیشرو و با عادیشدن شرایط در خاورمیانه از استراتژیهای نظامی-امنیتی کاسته خواهد شد و به تبع این رویکرد، مسائل منطقهای در داخل کشور از وضعیت انقباضی خارج و انبساطی خواهد شد. ازاینرو نگاه به درون محملی تازه پیدا میکند و این سیاست نگاه به درون دستاویزی است هم برای سياستمداران و هم سیاستبازان. بهویژه افرادی همچون احمدینژاد که تا دیروز با پولهای بادآورده بشکههای نفتی صد دلاری، سودای مدیریت جهان را در سر میپروراندند. کاربستهای سیاسی تغییر کرده و این تغییر بیش از این نیز ادامه خواهد داشت. در جامعه گسستی آشکار رخ داده که هرگونه سیاست اتصال بین طبقات اجتماعي ناممکن شده است. اين وضعيت و دامنزدن به اين از سوي طيف تندرو در دستور كار قرار دارد تا رخدادي جدي در جامعه صورت نگيرد. با اين روش نيروهاي مصلح از بدنه جامعه جدا شده و تندروها با سهولت به قدرت بازخواهند گشت. سياست يعني خلق سياست در شرايط ناممكن. اين آن چيزي است كه دولت روحاني قادر به انجامش نيست و اصلاحطلبان از آن بيم دارند. راه غلبه بر مشكلات، همدستي اصلاحطلبان با اصولگرايان نيست؛ اين تئوري نخنما، اصرار بر ماندن در جايگاه منافع است که مردم نیز با آن با سوءظن برخورد خواهند كرد و آن را نوعي اتحاد در برابر مطالبات قانوني خودشان تلقي ميكنند. حتي اتحاد اصلاحطلبان با طيفهاي متفاوت اصلاحطلب نيز به يك پالايش اساسی نیاز دارد؛ وگرنه آنان هم به لحاظ خلق سياست عقيم ميمانند. جريان سومي در راه است؛ طيف مصلحي كه به اصلاحات انقلابي باور دارد؛ شيوههاي انقلابي و برخورد با هرگونه فقر و رانتخواري و سازشناپذيري با دستهاي آلوده. البته اندك و ديريابند اين اصلاحطلبان مصلح. ازاينرو آنان كه نميتوانند با شرايط جديد همراهي كنند، يأس و نااميدي، يا اميدهاي كاذب به جامعه پمپاژ ميكنند. اينها دو روي یک سكهاند كه هدفشان ادامه وضعيت موجود تا 1400 است؛ برای نشستن بر مسند قدرت بدون هيچ دغدغهاي؛ قدرتي كه بهزعم آنان همه چيز را روبهراه ميكند؛ قدرتي فريبنده و ناكارآمد كه مردم در آن غايباند.
ماكياولي در توصيف شهريار و مردم، استعاره قابل تأملي به كار ميگيرد: «اميد است كه اين را گستاخي نشمرند اگر كه مردي ناچيز و فروپايه جسارت ورزد و در باب كار و نهاد شهرياري سخن آغازد؛ زيرا همچنان كه منظرهنگاران براي طرحريزي چشمانداز كوهها و بلنديها در پستي بر جلگهها جاي ميگيرند و براي نظركردن در جلگهها بر بلندي كوهها، بهر دريافت نهاد مردم بهتمامي نيز ميبايد از شهرياران بود و براي دريافت نهاد شهرياران بهتمامي از مردم». در اينجا مهم جايگاه شهرياري نيست، جايگاه مردم مهم است؛ جايگاه مردم فارغ از شعارهاي دمدستي احزاب رسمي. اين پارادوكس بهتمامی از مردم بودن و بهتمامي از شهرياران بودن، مانيفستي است با قدرت مردمي؛ مانيفستي كه بيشباهت به مانيفست ماركس نيست؛ گيرم به قول گرامشي در شكل اتوپيايي آن. ايدئولوژي خيالين دوران نفت و پول سالهاست فروريخته و صاحبان اين ايدئولوژي جايگاهي ميان مردم ندارند؛ حتي اگر اين بار با جليقههاي زرد عاريهاي به ميدان بيايند. *براي نوشتن اين يادداشت از كتاب ماكياولي و ما، لويي آلتوسر، ترجمه فؤاد حبيبي و امين كرمي نشر اختران استفاده شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.