موازیکاری در صنایع پاییندست
مواد پلیمری ازجمله محصولات صنایع پتروشیمی به شمار میرود که بیش از 10 درصد تولیدات این صنعت را به خود اختصاص داده است. بر کسی پوشیده نیست که وجود و فراوانی موادی مانند پلیاتیلن، پلیپروپیلن، پیویسی و بسیاری دیگر از پلیمرهای رایج تا چه میزان شرایط و پتانسیلهای صنایع پاییندست را شکوفا میکند. دراینمیان به صورت کلی صنایع پاییندستی پلیمری را میتوان به دو بخش اصلی تقسیم کرد. بخش اول شامل صنایع شکلدهی میشوند. تولید انواع مصنوعات پلاستیکی، لوله، انواع فیلمهای پلیمری، قطعات خودرویی و بسیاری دیگر از محصولات در این دسته قرار دارند؛ اما دسته دوم با دسته اول تفاوتهای فراوانی دارد. این دسته شامل تولید انواع کامپاندها و مستربچهای پلیمری است. حوزه کامپاندینگ و مستربچ برخلاف بخش اول نیازمند دانش فنی بالاتری بوده و در حقیقت حلقه اتصال صنایع بالادستی (پتروشیمیها) با صنایع دیگر است و از این لحاظ حتی میتوان آنها را در دسته صنایع میانی قرار داد. یکی از اصلیترین مزیتهای این بخش، امکان سرمایهگذاریهای خرد و راهاندازی واحدهای کوچک و متوسط با اشتغالزایی بالا و پتانسیلهای خوب صادراتی است. از سالهای دور و بنا به سیاستهای کلان حاکم بر صنایع پاییندستی (مانند کشورهای چین و کره) ورود و گسترش این حوزه برعهده بخش خصوصی قرار گرفت. بخش خصوصی نیز با توجه به حجم سرمایهگذاری کمتر این حوزه در مقایسه با صنایع بالادستی، وجود ظرفیتهای فنی و علمی صنعت پلیمر در داخل کشور و بازار بزرگ آن به این صنعت ورود پیدا کرده و شروع به سرمایهگذاری کرد. درحالحاضر و بنا بر اعلام انجمن تولیدکنندگان مستربچ و کامپاند ایران بیش از 430 واحد با ظرفیت تقریبی دو میلیون تُن در سال انواع مستربچ و کامپاند در ایران وجود دارد. بدون تردید این میزان بسیار فراتر از نیاز داخلی است (کل فروش مواد پلیمری در داخل کشور کمتر از چهار میلیون تُن در سال است) و عمده تولیدکنندگان این صنعت با کمتر از 50 درصد ظرفیت خود مشغول به کار هستند. از طرف دیگر میتوان با قاطعیت ادعا کرد که به علت توانمندی زیرساختی و فنی بهوجودآمده در این سالها، کامپاند یا مستربچی نیست که در داخل کشور تولید نشده یا امکان تولید آن نباشد؛ مگر در موارد خاص یا محصولاتی مانند کامپاندهای پلیاتیلنی قابلشبکهایشدن برای روکشهای کابل ولتاژ بالا (High voltage XLPE) که نیازمند حجم سرمایهگذاری ثابت بسیار بالایی بوده و نیاز صنایع داخلی به آن اندک است که در این شرایط واردات در مقایسه با تولید داخل مقرونبهصرفهتر به نظر میرسد. از طرف دیگر کیفیت محصولات تولید داخلی نیز به نحوی است که بسیاری از واحدهای کامپاند و مستربچ علاوه بر تأمین نیاز داخلی در حال صادرات محصولات خود به کشورهایی مانند ترکیه، هند، روسیه، جمهوری آذربایجان، کشورهای عضو اتحادیه اروپا و حتی چین بوده و در حال برنامهریزی و ایجاد ساختارهای مناسب برای افزایش این حجم است. محصولات صادراتی عمدتا در رده محصولات با سطح فنی بالا مانند پلیاتیلن قابل شبکهایشدن برای کابلهای ولتاژ پایین (Low voltage XLPE)، کامپاندهای پوششی لولههای نفتی، انواع مستربچ، انواع Tie layerها، کامپاندهای لولههای آبیاری و بسیاری دیگر از محصولات است. صادرات این محصولات که در حال افزایش نیز هست، گواهی بر کیفیت و توان تولید داخلی است.
دراینمیان در سالهای گذشته، پتروشیمیهای بزرگ تولیدکننده مواد پلیمری مانند مارون، جم، شازند، اراک و... که با تکیه بر خوراک داخلی ارزانقیمت، ثروتهای فراوانی اندوختهاند، به فکر توسعه و سرمایهگذاری در صنایع پاییندست خود افتادهاند. صنایعی که امروزه چه از نظر کیفی و چه از نظر کمّی در شرایط مطلوبی به سر میبرند؛ اما این صنایع بسیار بزرگ که از لحاظ نقدینگی و دسترسی به خوراک اولیه مانند انواع پلیاولفینها (که خود تولیدکننده آن هستند) قابل مقایسه با فعالان فعلی صنایع کامپاند و مستربچ نیستند، بنا به توجیهات مختلف آهنگ سرمایهگذاری و ورود به این حوزه را کردهاند. یکی از پیشتازان این بخش پتروشیمی مارون است که بیش از 11 میلیون یورو برای این امر سرمایهگذاری کرده و مدیران این پتروشیمی هدف خود را تکمیل زنجیره تولید محصولات پتروشیمی در بخش پاییندستی و جلوگیری از خامفروشی میدانند؛ اما این سؤال مطرح میشود که مراد و منظور از خامفروشی چیست؟ آیا منظور ایشان خامفروشی در قالب صادرات است یا خامفروشی به شرکتهای داخلی است! چه میزان از بازار هدف ایشان داخلی و چه میزان از آن بازارهای بینالمللی است؟ از طرف دیگر، سرکار خانم مهندس شاهدایی در زمان افتتاح فاز اول واحد کامپاندینگ پتروشیمی مارون و در مدتی که بهعنوان مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران و معاون وزیر نفت، مشغول به فعالیت بودند، چنین گفتند: راهاندازی واحد کامپاندینگ پتروشیمی مارون میتواند کشور را بینیاز از واردات مقادیر زیادی انواع کامپاند کند. حال سؤالی که در این زمان پیش میآید این است که منظور ایشان دقیقا چه نوع کامپاندی است؟ چه دسته از کامپاندهاست که درحالحاضر در قالب واردات تأمین شده و امثال پتروشیمی مارون قصد تولید و رفع نیاز بازار داخلی از آن را دارند. علاوه بر این، همانطور که در این نوشتار بدان اشاره شد، عمده محصولات وارداتی، یا صرفه اقتصادی در تولید داخل نداشته یا از لحاظ فنی در سطح بسیار بالایی قرار دارند. به عقیده بسیاری از کارشناسان ورود پتروشیمیهای بزرگ به صنایع پاییندستی و بهویژه کامپاندینگ، زنگ خطری برای بسیاری از واحدهای فعال فعلی خواهد بود. تا جایی که جناب آقای مهندس محتشمیپور، مدیر اسبق دفتر توسعه صنایع پاییندستی در چهارمین کنفرانس مستربچ و کامپاند، این مسئله را به عنوان زنگخطر و هشداری جدی به فعالان این بخش گوشزد کرده است و خود ایشان نیز از مخالفان جدی این امر به شمار میروند.
اما نکته دیگری که نباید از چشم نقادانه منتقدان و مدیران شرکت ملی صنایع پتروشیمی مخفی بماند، استفاده برخی از پتروشیمیها از واحدهای کامپاندینگ بهمنظور فروش بخشی از محصولات خود در قالبی خارج از بورس است! این روزها برخی از واحدهای تولیدکننده با پیشنهادهایی از قبیل خرید خارج از بورس کامپاندهای پرشده با 10 تا 15 درصد کربنات کلسیم از سوی واحدهای کامپاندینگ برخی از پتروشیمیها مواجه میشوند. کامپاندهایی که صرفا یک ترکیب بسیار ساده از کربنات کلسیم و پلیمر بوده و هیچ کاربردی فنی، بهغیر از فروش خارج از بورس و به قیمت بالاتر این مواد را ندارند. آیا قرار است خروجی این حجم سرمایهگذاری پتروشیمیها تنها ابزاری برای دورزدن بورس کالا و رسیدن به سود بیشتر باشد! در پایان پیشنهاد میشود سیاستگذاران کلان و مؤثر در صنایع پتروشیمی و بهویژه صنایع پاییندستی تدابیر لازم را درخصوص حفظ و صیانت از واحدها و ظرفیتها موجود اندیشیده و بهجای ایجاد ظرفیتهای موازی، بهمنظور بالفعلکردن ظرفیتهای موجود تلاش کنند. بیتردید این موضوع مانند شمشیری دولبه است که در صورت مدیریت صحیح و تعیین چارچوبهای منطقی و مشخص میتواند اثرات مثبتی هم داشته باشد. به عقیده بسیاری از کارشناسان و نگارنده این متن، ورود پتروشیمیها به بخشی از صنایع پاییندست مانند تولید گرید مشکی لولههای آبرسانی (PE80 و PE100) با رویکرد صادراتی و حتی تا حدودی داخلی نهتنها خالی از لطف نبوده بلکه مفید نیز هست. اما سیاست کلان و دغدغه این مجموعهها باید تأمین نیاز صنایع داخل، بالابردن کیفیت محصولات، ایجاد و تولید گریدهای مختلف مورد نیاز و تولید محصولات جدید باشد؛ کمااینکه بسیاری از تولیدکنندگان داخلی از نبود محصولات پرمصرف و ارزبری مانند PERT، انواع POEها، EVA یا حتی محدودیتها در انواع گریدهای PE و PP در مضیقه بهسر میبرند روا نیست که پتروشیمیها جهت سود بیشتر و در رقابتی نابرابر پا در کفش صنایع کوچک و آسیبپذیرتر کرده و بهجای رفع نیاز داخلی و انجام وظیفه در مسیر اصلی خود راه دیگری در پیش گیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.