نگاهی به ۲ مستند مهجورمانده جشنواره سینما حقیقت
کی بینی مرا، چنان که منم
محسن جعفریراد
بعد از گذشت 11 روز از اختتامیه دوازدهمین دوره جشنواره سینما حقیقت، حالا فارغ از هیاهو و حواشی جشنواره میتوان نقد دقیقتری داشت. در میان مستندهای جشنواره، دهها مستند بودند که مهجور واقع شدند، اما در میان آنها دو مستند متمایز بود که به زعم نگارنده آنطور که شایسته است، دیده نشدند؛ چه در توجه دستاندرکاران جشنواره به آنها و چه از نظر داوران و منتقدان که در این مجال کوتاه به آن میپردازم. مستند «330 سیسی خاطره» ساخته الهام معروفی این مستند که نام شاعرانهاش، به حجم یک شیشه نوشابه مربوط میشود، مستندی اتوبیوگرافیک است که کارگردان، تکتک بزنگاههای تلخ و شیرین زندگی خانوادگیشان را با بزنگاههای سیاسی ایران و جهان پیوند میزند؛ از مرگ هیتلر گرفته تا کودتای مصدق، از انقلاب اسلامی گرفته تا جنگ ایران و عراق و... . در این میان بهطور موازی به دو سرگرمی و علاقهمندی مردم قبل و بعد از انقلاب و جنگ هم میپردازد که به مرور نابود شدند؛ یکی نوشابه که اولین کارخانه آن در ایران مثل خیلی از اولینها در آبادان ساخته شد و دومی خودروی پیکان که زمانی جزء افتخارات ملی به حساب میآمد و کارگردان بهتدریج زوال آن را بهعنوان نشانهای مهم از هویت، صنعت و زندگی ایرانی نشان میدهد. برای پرداخت این روایتهای موازی از تصاویر آلبوم خانوادگی، تصاویر آرشیوی از صداوسیما و فیلمهای سینمایی که به آبادان و جنگ میپرداختند و چند مصاحبه کوتاه با اعضای خانواده استفاده شده و صدای خود کارگردان هم البته در حجمی محدود بهعنوان راوی روی تصاویر میآید. مهمترین امتیاز فیلم، پیوند مناسب این چهار تمهید است که به خوبی، هم حسرت و اندوه و انبوه انتظار و خاطرات تلخ از کودکی و نوجوانی دختران و پسران آبادانی همسن کارگردان را به تمامی همسنوسالانشان در خوزستان و جاهای دیگر ایران قابل تعمیم میکند، هم روایتی نو و به بهانه نوشابه و پیکان به شکل غیرمستقیم و چندلایه به زندگی دهههای ملتهب تاریخ ایران دارد و هم تأثیر جنگ را در زندگی ایرانیها و بهخصوص آبادانیها نشان میدهد که به زعم فیلمساز، خانهبهدوش شدند و خود معروفی، خانوادهاش را بهعنوان مشتی نمونه خروار نشان میدهد که در اراک زندگی میکنند. فیلم البته یک نوع لحن حسرتخوارانه هم دارد؛ از طریق تصاویر آرشیوی کمتردیدهشده، شادی مردم با نوشابه و پیکان در کوچهها و خیابانهای شهر نشان داده میشود که میتواند نوستالژیک باشد، اما از طرفی دیگر حسرتبرانگیز است، چون دیگر کمتر از این شادیهای دستهجمعی و خودجوش خبری هست؛ بهعنوانمثال نگاهی که کارگردان به نوشابه و شیشهاش دارد در نوع خودش نبوغآمیز است، چون با سوژه قراردادن شیشه نوشابه به کارکردهای آن در زندگی اجتماعی، تاریخی، سیاسی و اقتصادی مردم ایران میپردازد؛ کارکردهایی مثل ابزاری جنگی و وسیلهای برای جابهجایی و پیداکردن بنزین برای خروج از شهر در دوره جنگ هشتساله و کوکتلمولوتف در زمان انقلاب و... که نشان میدهد برای فیلمش، جهانبینی هدفمندی را دنبال کرده است. «330 سیسی خاطره» چند پلان تکاندهنده دارد؛ یکی پلانی که به آتشسوزی سینما رکس و قبرهای کشتهشدگان در آن ارجاع میدهد و بعد قسمتی از فیلم گوزنها میآید که در حال اکران آن سینما سوخت و پلان بعدی خردشدن یک پیکان را نشان میدهد در قبرستان ماشینها که خرد و فشرده میشود، انگار که تکه مهمی از هویت ایرانی و دلخوشی و دلمشغولی چند نسل، خرد و له شده و به فراموشی سپرده شده است. کارگردان در چنین پلانهایی؛ چه با استفاده از آرشیو و چه با بازسازی و دکوپاژی مناسب نشان میدهد که نقشه راه مشخصی دارد و هم به ایجاز در یک مستند تسلط دارد و هم به تاباندن نور بر موقعیتهای کمترپرداختهشده، آگاهی لازم را داشته که قابل تحسین است، اما به شکل عجیبی چنین مستندی مهجور ماند که حداقل در بخشهایی مثل تدوین، پژوهش و صداگذاری میشد کاندیدا شود. هرچند فیلم ضعفهایی هم دارد. از حجم بیش از حد لزوم تصاویر آرشیوی یا پایانی که به قوام شروع و پیشبرد داستانگویی نیست، اما در کل جزء فیلمهای درخور تحسین جشنواره بود. مستند «ده برادر» ساخته محسن علیدادی خود سوژه روی کاغذ هم عجیب، تکاندهنده و کمتر قابل باور است: در خانوادهای که 10 فرزند آن همه پسر هستند، هفت پسر معتادند! و یکی از پسرها خودش را به نوعی سرپرست آنها میداند و به آبوآتش میزند تا آنها را از اعتیاد خلاص کند، اما مدام به در بسته میخورد. علیدادی برای بهتصویرکشیدن این زندگی، بههیچوجه قصد خودنمایی در کارگردانیاش را نداشته - برعکس خیلی از کارگردانان این دوره که از هلیشات تا گرافیک و تصویرپردازی خوشرنگولعاب صرفا مهارت خودشان را به رخ کشیدند، بدون تناسب با سوژهای که تعریف میکنند - بلکه سعی کرده با تمهیدهای مناسب به ریزترین جزئیات این خانواده و روابط بین فرزندان نفوذ کند. تا جایی که برادران، دوربین را در حد و اندازه یکی از وسایل خانه در نظر میگیرند و به راحتی اسرارشان را بازگو میکنند و در اغلب موارد هم منقل و سیخ و سنگشان به راه است! همین شکل برخورد کارگردان با سوژه نشان میدهد که سعی کرده از موضعی همسان با 10 برادر با آنها برخورد کند و نه از موضعی بالا که فیلم حالتی شعاری پیدا نکند و شبیه قرائتها و خوانشهای تلویزیون از معضل اعتیاد، محافظهکارانه و رسمی و غیرملموس نباشد. برخی تصویرپردازیها، بهخصوص نماهایی که از حیاط تنگ و نمور خانه ارائه میکند، نماهای دوربین روی دست کنترلشدهای که از گفتوگوهای برادرها گرفته شده، در کنار یک ریتم و ضرباهنگ کند و متناسب با کندی و رخوت چنین زندگیهایی، باعث شده که عملا از یک زاویه تازه به اعتیاد پرداخته شود، بهخصوص که بحث آسیبهای معتادان به خانوادههایشان هم هدف فیلمساز است که در کمتر فیلمی به آن توجه شده. از معدود ضعفهای فیلم میتوان به برخی از سؤالات قابل حذف کارگردان، برخی پلانهای تکراری، عدم ترسیم درست یک جغرافیای مشخص از زندگی خانواده و برخی بیمنطقیها مثل اینکه به این سؤال پاسخ داده نمیشود که این برادرها جنسشان را از کجا جور میکنند؟ وقتی هیچ کار و پولی ندارند و یک برادر با حقوقش طبعا نمیتواند از عهده مخارج آنها برآید، اشاره کرد. اما حداقل در رشتههایی مثل کارگردانی و پژوهش بهراحتی میشد مورد تحسین داوران قرار بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.