|

نگاهي گذرا به نمايش «شاه‌لير»، کار مسعود دلخواه

تقليل اثر شکسپير به تمهيدهاي عاري از خلاقيت

مختار شکري‌پور

مدتي است که نمايش «شاه‌لير»، اثر ويليام شکسپير، به تهيه‌کنندگي، طراحي و کارگرداني دکتر مسعود دلخواه و آهنگ‌سازي نادر مشايخي با حضور بازيگراني ازجمله مهدي سلطاني، الهام پاوه‌نژاد، بهاره رهنما، خسرو شهراز، رحيم نوروزي، ناصر عاشوري و حميدرضا هدايتي، هر روز ساعت ۱۸ در تالار اصلي تئاتر شهر روي صحنه مي‌رود. «شاه‌لير» روايت تراژدي‌مدار و انديشمندانه شکسپير از زندگي شاه‌لير به‌عنوان نمودي از قدرت آسيب‌پذير، رو به زوال و قرباني اعتماد و بخشش و البته نابخردي و چه‌بسا حماقت است. سرنوشت اين شخصيت مثل اغلب شخصيت‌هاي نمايش‌نامه‌هاي شکسپير از منظري فراگير نه‌تنها سرنوشت پادشاهان متون شکسپير و صاحبان قدرت از هر قشر آن است، مي‌تواند سرنوشت هر انساني در موقعيت شاه‌لير در مقياس‌هاي کوچک‌تر هم باشد. شاه‌لير با گرفتن تصميمي نابخردانه‌ سرزمينش را بين دو دختر چاپلوسش تقسيم مي‌کند، اما صداقت و جسارت دختر کوچکش را ناديده مي‌گيرد و او را تبعيد مي‌کند که اين تصميم که بار دراماتيکي نمايش را هم يدک مي‌کشد، در ادامه منجر به جنگ ميان دو دختر ديگرش و ديوانه‌شدن خود او مي‌شود! درواقع حرف اصلي شکسپير در اين نمايش‌نامه، توجه نابخردانه شاه‌لير به چاپلوسي و ناديده‌گرفتن صداقت و شجاعت است که باعث رقم‌خوردن دیوانگي و آوارگي و فلاکتش مي‌شود؛ نکته‌اي که اغلب زمامداران تاريخ آن را ناديده گرفته‌‌اند و عاقبتي جز تباهي هم برايشان به بار نياورده است! خب اين سخني کوتاه در باب معرفي اين نمايش بود، ولي آنچه در پي مي‌آيد بر اساس تجربه ديدن اين نمايش توسط نگارنده در اجراي دوم آن است و قضاوتم نيز برمبناي آن اجراست. البته ممکن است ايراداتي که طرح مي‌شود نيز تاکنون کمي رفع شده باشد، اما خانه اگر از اساس ويران باشد، بزک‌هاي رويي و ترميم‌هاي اجرائي در برطرف‌کردن ضعف‌هايي که ناشي از خام‌بودن ايده و ساختار اصلي اثر است چندان کارساز نيست و سستي بنيان را جبران نمي‌کند! بحث من اينجاست که با وجود ادعاي دکتر دلخواه در مصاحبه‌هايش مبني‌بر رويکرد نو، مدرن و حتي رگه‌هاي پست‌مدرنش به متن شکسپير و جنبه پررنگ موسيقي و حتي نيمه‌موزيکالي نمايشش؛ اين ادعاها به‌گونه‌اي بسيار تقليل‌يافته، خام‌دستانه، دروني‌نشده و بزک‌شده و بسيار نچسب و ناهماهنگ در کليت ساختاري نمايش شکل گرفته است. اجراي رخدادهاي نمايش به صورتي نامنظم و نه بر اساس اسلوبي نظام‌مند و دراماتورژي‌شده صورت گرفته و شلختگي‌هاي فراواني در توالي و بزنگاه‌هاي روايتي متن و عوض‌شدن پرده‌هاي نمايش ديده مي‌شود که اين‌همه از يک کارگردان باسابقه و استاد دانشگاه بعيد است! يکي از حيرت‌هايم نيز موسيقي نمايش بود که سازنده‌اش نادر مشايخي است! اينکه تلفيق اپرا و موسيقي کولي‌ها و حتي توجهش به لحن مبتذل برخي موسيقي‌هاي پاپ رايج اين روزهاي موسيقي ما به موازات روايت ديالوگ‌محور متن نمايش، نه‌تنها هيچ وجهه خلاقانه‌اي نداشت، بلکه خيلي نچسب و سطحي هم از کار درآمده بود. ضمن اينکه توجه به چنين رويکردي- به‌خصوص استفاده از يک گروه موسيقي کولي در يک متن فلسفي شکسپيري- بسيار ناکارآمد و سطحي به نظر مي‌آيد و انگار به يک تعلق‌خاطر شخصي برمي‌گردد، نه تمهيدي فکرشده در جهت ساختار و موضوع و حال‌وهواي نمايش! در اين متن به‌ناچار کوتاه، ديگر نمي‌دانم از چه بگويم: از بازي‌هاي دروني‌نشده و پردازش‌نشده و نچسب دختران شکسپير بگويم يا بازي به ظاهر پرانرژي، اما اگزجره مهدي سلطاني که اين روزها در بازيگري سلطاني شده است! البته بازي ناصر عاشوري در نقش دلقک تا حدودي درآمده بود و اين را هم بايد گفت که انتخاب بهاره رهنما و مهدي سلطاني بجا بوده و کسي منکر توانايي‌ها و ذات بازيگرشان نيست، اما انگار آمده‌‌اند که ميزانسن‌ها را به طرزي مکانيکي اجرا کنند و به‌اين‌ترتيب، عاري از قدرت و کاريزما در خلق شخصيت‌ها هستند که فکر کنم اين به ضعف کارگردان در شخصيت‌پردازي‌ها برمي‌گردد، نه پتانسيل بازيگرانش. قبل از ديدن اجرا، منتظر بازي‌هايي ديدني از مهدي سلطاني، خسرو شهراز، بهاره رهنما و الهام پاوه‌نژاد، با توجه به پيشينه و قدرت بازيگري که از آنها در ذهن داشتم و تناسبشان با شالوده اين شخصيت‌ها بودم، اما متأسفانه در اين نقش‌ها هدر رفته بودند و سپس بي‌جان و بدون کاريزمايي همذات‌پنداری‌انگيز از صحنه خارج مي‌شدند! ديگر اينکه پنداشت کارگردان محترم مبني‌بر آوردن ميکروفن و دوربين در متني شکسپيري براي رسيدن به فضايي مدرن و پست‌مدرن چقدر ساده‌انگارانه و سطحي و دور از انتظار است! و اين نکته‌اي است که خود کارگردان به آنها در مصاحبه‌هايش اشاره کرده است و زاييده ذهن نگارنده نيست! يا جاهايي که ديالوگ‌ها ناشيانه به شعر تبديل مي‌شوند که اين براي من يکي بسيار سنگين و تقليل‌دادن مقوله شعر، با آن‌همه ساحت خلاقه و پيچيده و مکاشفه‌گرايانه بود! ناگفته نماند که شروع نمايش بر يک ايده خلاق استوار بود، اما حيف که اين مهم سيري مناسب در بافت اجرا پيدا نمي‌کند! در پايان بايد گفت که ذکر اين نکات باعث آن نمي‌شود که برخي مخاطبان اين روزهاي تئاتر ما از اين قبيل نمايش‌ها لذت نبرند! چه‌بسا که صحنه بزرگ يا به قول سينمايي‌ها بيگ‌پروداکشن اين تئاتر با آن‌همه شخصيت متعدد و بازيگر چهره (که آوازه سلبريتي‌شان عالم‌گير شده است!) و همچنين موسيقي پرسروصدا و پررنگ و همراه با حرکات موزون تئاتري، جذابيت‌هايي برايشان دارد که من در آن شب به‌عينه شاهد به‌ذوق‌آمدن خيلي‌ها بودم که اين هم برايم قابل‌هضم نبود!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.