زلزله بم، یک قوی سیاه
منا خالقیراد. پژوهشگر پژوهشکده محیط زیست دانشگاه علومپزشکی تهران
مقاومت به معنی توانایی جذب، عبور یا دفع یک مداخله یا اعمال نیرو بر یک سیستم است. برای تقریب به ذهن، جریان الکتریکی داخل یک مدار را تصور کنید؛ بزرگای مقاومت الکتریکی توانایی آن مدار در عبوردادن جریان برق است. به عبارت دیگر، اجسامی را که به راحتی جریان برق را از خود عبور میدهند، اجسام هادی (کممقاومت، مثل سیم مسی) و اجسامی را که اجازه عبور جریان الکتریکی را به راحتی نمیدهند، اجسام عایق (مانند پلاستیک و چوب) مینامند. اگرچه این مقایسه تمامی ابعاد مفهوم مقاومت جوامع در برابر زلزله و دیگر حوادث را دربر ندارد و بهنوعی سادهسازی است، اما یکی از خصوصیات مهم آنها را به خوبی مشخص میکند؛ توانایی انتقال نیرو (جریان الکتریکی) بدون آنکه محیط (رزیستور) خود را بسوزاند یا از بین ببرد. اینکه یک جامعه خواص عایقگونه دارد یا هادیگونه، اینجا مورد بحث نیست، ولی اینکه با هر خاصیتی یک جامعه بتواند پایدار (تابآور) بماند، مهم است. زلزلهها با هر بزرگایی فقط زمانی میتوانند خرابی و کشته به بار بیاورند که نیروی آنها از مقاومت جامعهای که بر آن وارد میشود، بیشتر باشد. به عبارتی، اگر هیچ خرابیاي بر اثر یک زلزله ایجاد نشده باشد؛ یعنی اينكه یا چیزی سر راه آن قرار نداشته است (مقاومت صفر یا اتصال کوتاه) یا میزان مقاومت چیزهای سر راه آن، متناسب با میزان نیرویی که بر آن وارد شده، بوده است. با این نگاه، بیایید زلزله بم را که با بزرگای 6.6 در ساعت حدود دو بامداد پنجم دی ۱۳۸۲ در عمق ۱۵کیلومتری از سطح زمین و در فاصلهای حدودا ۱۰کیلومتری از جنوب غربی شهر تاریخی بم اتفاق افتاد و علاوه بر خرابی کامل این شهر، حدود 31 هزار کشته و زخمی برجای گذاشت، بررسی کنیم. عموما، زلزلههای با بزرگاهای بالای 5.5 را زلزلههای مخاطرهآمیز میدانند؛ پس طبیعتا زلزله بم نیز مخاطرهآمیز بوده است بااینحال، مهمترین رکن ریسک زلزله، میزان افراد و اجرام در معرض آن و مهمتر از همه، آمادگی آنها در مقابل زلزلههای بزرگ یا با تعداد زیاد است. این دو، از آن جهت مهم هستند که تنها عوامل قابل تغییر به دست انسان در هنگام بحران طبیعی هستند. این، همان ترکیبی از تابآوری جامعه و مقاومت ساختمانها و دیگر اجرام در معرض زلزله است که در زلزله بم بسیار ضعیف عمل کردند. درواقع، از میزان خرابی زیاد بهبارآمده و کشته و زخمیشدگان زلزله بم، میتوان نتیجه گرفت این منطقه مقاومتی متناسب با بزرگای زلزله نشان نداده است، اما آیا میزان مقاومتی که شهر بم نشان داد، قابل مقایسه با میزان مقاومتی که بهطور متوسط دیگر نقاط ایران در برابر زلزلههای مخاطرهآمیز نشان دادهاند، بوده است؟ زلزله هائیتی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۰ با بزرگای هفت در عمق ۱۳ کیلومتر در ساعت حدود پنج بعدازظهر اتفاق افتاد؛ مقایسه مقاومت نشان دادهشده از جوامع تحت تأثیر این دو زلزله با آنچه کشورهای آنها بهطور متوسط از خود نشان دادهاند، میتواند پندآموز باشد. جمعیت تحت تأثیر در زلزله بم، حدودا 90 هزار نفر و تعداد کشتهشدگان بر اثر زلزله، حدودا 30 هزار نفر اعلام شد که یعنی حدود 0.3 جمعیت بوده است. این نسبت در زلزله هائیتی بین 0.02 تا 0.07 محاسبه شده است که بسیار کوچکتر از زلزله بم است. این در حالی است که نسبت مرگومیر روزانه در هائیتی 0.009 و در ایران، حدود 0.006 در زمان حادثه بوده است؛ این یعنی بدتربودن وضعیت کشور هائیتی از ایران از لحاظ سلامت و مرگومیر روزانه در زمان حادثهها. ضمنا، نسبت میزان کشتهشدگان در زلزلههای ایران (45 هزار) به متوسط جمعیت آن (77 ميليون) در سالهای وقوع زلزله قبل از بم، حدودا 0.0006 بوده است؛ درحالیکه این نسبت برای هائیتی، 0.006 محاسبه شده است. تفاوت مقاومت متوسط کشور ایران با کشور هائیتی در این دو نسبت نمایان است؛ یعنی اینکه مقاومت کشور هائیتی در برابر زلزلههای مخاطرهآمیز بهطور متوسط حدودا ۱۰ برابر کمتر از مقاومت کشور ایران بوده است، ولی مقاومتی که شهر بم در برابر زلزله بم نشان داد، بالعکس تقریبا ۱۰ برابر کمتر از مقاومتی است که شهر پورتاوپرنس مقابل زلزله هائیتی نشان داد. این اعداد در کنار مقایسه میزان خرابی این دو زلزله، حدود ۷۰ درصد خرابی کامل در بم و بین دو تا شش درصد خرابی بالای ۴۰ درصد در هائیتی، نشان میدهد از لحاظ میزان مقاومت ساختمانی نیز بم ضعیفتر از هایئتی عمل کرده است که میزان تلفات جانی بیشتر ناشی از آوار در زلزله بم را توضیح میدهد. در شهر پورتاوپرنس هائیتی، در بخشهای مرفهتر، ساختمانها دارای ستون، هرچند بدون رعایت کدهای ساختمانی بودند و در بخشهای فقیرنشین، چادرها محل زندگی سکنه بودند که به نسبت خشت و گل، تلفات کمتری به همراه میآورند. یکی دیگر از دلایل کمتربودن تلفات جانی در زلزله هائیتی نسبت به بم، زمان وقوع زلزله بم (نصفشب) و در واقع آمادگینداشتن مردم بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.