تجربههایي كه انباشت نمیشوند
مسعود حاجیعلیلو.استاد دانشکده مهندسی عمران دانشگاه تبریز
هنگام وقوع زلزله مهیب بم در فرانسه بودم. در کنار احساس بد دور از وطن بودن، همدردی دوستان غیرایرانی کمی تسلیبخش بود ولی صحنهای که هنوز در ذهن دارم، صحبت تلفنی گوینده اخبار شبکه یک فرانسه با یکی از کادر پروازی یکی از اولین هواپیماهای کمکرسان فرانسوی بود که با حالت بسیار غمناک از مصیبت وارده صحبت میکرد و اینکه متأسفانه وضعیت فرودگاه بهقدری بیمدیریت بوده که پس از ساعتها درخواست تخلیه هواپیما نهایتا خود کادر پروازی با مشکلات زیاد مجبور به خالیکردن هواپیما شده بودند. در آن موقع یکی از استادانم میگفت شما ایرانیها حتما در زمینه مدیریت زلزله خیلی باید تجربه داشته باشید؛ چراکه هر چندسال یک زلزله مخرب را مدیریت میکنید. من البته در آن موقع حرف ایشان را تأیید کردم. سالها گذشت و زلزلههای مختلفی ازجمله ورزقان و کرمانشاه اتفاق افتاد و این سؤال کماکان در ذهن من وجود دارد که با وجود اینهمه تجربه آیا این بحرانها بهخوبی مدیریت میشوند؟ حداقل میتوان گفت زحمات زیادی کشیده میشود ولی قطعا نارساییهای اساسی در مدیریت بحران زلزله در کشورمان وجود دارد. در این مطلب کوتاه به برخی از دلایل عدم انباشت تجربهها و استفاده از آنها در زمانهای مناسب میپردازم. اصولا در کشور زلزلهخیزی مثل ایران باید یک برنامه بسیار مدون و پیشرفته مدیریت بحران زلزله وجود داشته باشد و از طرفي تمامی ارگانها، ادارات و سازمانهای دولتی و سمنها نيز باید در جریان این برنامه و وظایف مشخص خود باشند. چنین برنامه مدون ملیاي به نظر میرسد تاکنون وجود نداشته است؛ چراکه یکی از پیشنیازهای اصلی وجود چنین برنامهای باور اساسی این واقعیت از سوی دولت و مردم است که کشور ما بهشدت زلزلهخیز بوده و ما بدون شک هرازگاهی با زلزلههای بزرگ و متوسط در شهرهای بزرگ و کوچک مواجه خواهیم بود. متأسفانه این باور در هنگام وقوع زلزلهها ایجاد و بعد از مدت کوتاهی به فراموشی سپرده میشود. همانطور که نقاط ضعف آییننامههای طراحی ساختمانها بعد از زلزلهها دچار بازنگری شده و اصلاح میشوند، شیوههای مدیریت بحران زلزله نیز باید پس از زلزلهها بررسی و تبدیل به تجربیات برای زلزلههای بعدی شوند. یکی از مشکلات مدیریت بحران زلزلهها ناهماهنگی ارگانهای دولتی و سازمانهای مردمنهاد است. به نظر میآید نبود اعتماد متقابل باعث شده است که این دو مجموعه موازی هم عمل کنند و گاه همدیگر را متهم به کمکاری یا اخلال در کمکرسانی كنند. این هماهنگی نمیتواند یکدفعه بلافاصله بعد از وقوع زلزله اتفاق بیفتد. در برنامه مدیریت بحران مدون که صحبت شد، باید تمامی پتانسیلهای کشور شناسایی و علاوه بر به رسمیت شناختن آنها وظایف هرکدام بهصورت شفاف تعریف شوند و بالاتر از آن باید مجموعههای مردمنهاد برای مقابله با بحرانهایی مثل زلزله تشکیل شده و وظایفی به آنها محول شود یا از نهادهای موجود که برای اهداف دیگری تشکیل شدهاند، دعوت شوند تا در صورت وقوع زلزله از پتانسیل آنها استفاده شود. این امر مستلزم سازماندهی قبل از وقوع زلزله است. یکی دیگر از مسائل کلیدی مدیریت بحران زلزله آموزشهای دائمی همه مردم در سطوح مختلف است. کادر پزشکی و بیمارستانی، معلمان و کادر مدرسه، کادر فرودگاهها، نیروی انتظامی و راهنماییورانندگی، مدیران دانشگاهها، ادارات و... باید وظایف مشخص خود را هنگام وقوع زلزله بدانند. مردم عادی در مناطق زلزلهخیز باید بهصورت سیستماتیک آموزش ببینند. مسائل مرتبط با زلزله باید در کتابهای درسی گنجانده شوند. بارها شاهد راهبندانهای شدید بعد از وقوع زلزلههای حتی کوچک در شهرها بودهایم. یکی از دلایل آن عدم آموزش شهروندان برای رفتارهای بعد از زلزله است. در ژاپن جزوههایی برای برخی شهرها تهیه شده و به مسافران در هنگام ورود به شهر داده میشود تا در صورت بروز زلزله به وظایف خود در زمان حضور در آن شهر واقف باشند. هرکدام از شهرها و مناطق، خصوصیات جغرافیایی، اجتماعی، فرهنگی، ترافیکی، آبوهوایی و... خاص خود را دارند، بنابراین برنامه مدیریت بحران هر منطقه باید بر اساس این خصوصیات نوشته شوند. منطقهای مثل کرمانشاه با آبوهوای سرد و مناطق کوهستانی نیازمندیهای خاص خود را داشته و قطعا با منطقهای مثل بم متفاوت است. در شهرهای بزرگی مثل تهران و تبریز که پیچیدگیهای بسیار زیادی دارند، باید تمامی تجربههای قبلی و حتی تجربههای کشورهای دیگر در مدیریت بحرانِ احتمالی مد نظر قرار گیرند. استفاده از روشهای سعی و خطا و تکرار روشهای سنتی و قدیمی در دنیای پیشرفته منسوخ شده و جای آن را روشهای علمی گرفته است. بیاییم برای مقابله با بحرانهایی مثل زلزله مسئولانهتر عمل کنیم و از تجربیات زلزلههای قبل درسها را آموخته و در عمل استفاده كنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.