زلزله؛ صدای بَمِ زمین!
مینا نظریکمال.مدرس و روانشناس حوزه بحران
گوشدادن به صدای زمین، از خود زلزله مهمتر است! منظور نگاهی مهندسی و زمینشناختی به زلزله نیست. این گوشدادن فعالانه، به درک وجود مسئله و سؤالی برای حلکردن کمک میکند. اصلا سؤالهای درست، به احتمال بیشتری میتوانند پاسخهای درست را به دنبال داشته باشند. به نظر بسیاری از بزرگان، آدمها را نه از روی پاسخها، بلکه از روی سؤالها و دغدغههایی که دارند، میتوان شناخت. مثلا اینکه چرا زلزله میآید؟ چرا برای شهر من اتفاق میافتد؟ چرا خانواده من؟ یا چطور برای زلزله آماده باشیم؟ یا بعد از زلزله چه کنیم؟ پاسخهای متفاوتی به همراه داشته و فکر و پاسخ پسایند پرسش، احساس متفاوتی را ایجاد میکند. از خشم، ترس، غمگینی تا رضایت و خشنودی و.... کودکی که بعد از زلزله، آرزویش رفتن به خانه خدا برای تخریب آن بود که چرا خانه ما را خراب کرده و پدر و مادر من را کشته؟ مردی 45ساله، کتاب شعرش را به تیم حمایت روانی هدیه داد و از معنای زندگی برای آنها گفت. جانباز شیمیاییاي که با تنها مصالح ساختمانیای که داشت، یعنی گچ! در حال پرکردن شکافهای دیوار بر اثر زلزله بود و.... اصلا برای بعضیها هم سؤالی ایجاد نمیشود، زلزله همهاش میشود فرصت! چادری که انبار خانوادهای بود، برای جمعآوری حداکثری و بیش از نیاز ویلچر، آبمعدنی، پتو، کنسرو و... از سویی دیگر گاهی انبار و احتکار نرم ما بر پشت ترس از کمبود و قحطی تکیه زده است: «اگر غذا و آب کم بیاوریم چه؟» در واقع دغدغه متفاوت، واکنش متفاوتی را به همراه دارد. موضوع اینجاست که مشکل ایران، لرزهخیزبودن آن نیست، مسئله نپذیرفتن این لرزهخیزی است. درکنکردن این ویژگی و عدم چارهاندیشی برای واکنش مناسب به آن. گویی نباید اتفاق بیفتد و ایکاش اتفاق نمیافتاد! مسئله اکثر ما ایرانیان، ناهماهنگی با نوای موسیقی طبیعت است. گویی چنگ زمین را به دست گرفتهایم و میخواهیم جور دیگری بنوازیم. انگار زمین است که بايد بر مدار و نت ما بچرخد و وقتی جهان به ما پاسخی که میخواهیم نمیدهد، احساس عمیق ناکامی سراغمان میآید. خروارخروار خشم ناشی از ناکامی، به فسردهشدنمان و به احساس درماندگیمان دامن میزند. حال تصور کنید در جامعهای یا بهتر است بگویم ارکستر سمفونیای که از سازهای ناجور مختلف تشکیل شده، صدایی که از آن بلند میشود، از دوردست و نزدیک چطور به گوش میرسد؟ بهعنوان نویسنده این سطور که سالها در مناطق زلزلهزده، مشغول مطالعه و تحقیق بوده و خود بهنوعی متأثر از این مناطق هستم، باور دارم که غم از دست دادن عزیزان و مال و تنها داراییهای زمینی آدم، درد کمی نیست... در واقع صحبت از «شیوه واکنش به این درد» است. دردی که به حکم زیستن در خانهها و محلاتی ناایمن، از رگ گردن به همه ما نزدیکتر است. در بازدیدی که چند ماه قبل از شهر بم داشتم، بیشتر تصویر شهری افسرده در ذهنم باقی است که هنوز درد در آن موج میزند. همین رنجی را که ناشی از نبود پاسخ مناسب برای درد است، میتوان در تپههای یادبودی که روزگاری قرار بود به بوستانی مرتفع تبدیل شوند یا جداول رنگنشده خیابانها یا کوچههایی که هنوز رنگ آسفالت را به خود ندیدهاند و از همه مهمتر به احتمال قوی در عدم مطالبهگری مردم از مسئولان محلی مشاهده کرد. با همه اینها، فرقی ندارد کجای ایرانزمین ساکن هستیم، تا زمانی که زندهایم، امید دوباره ساختن وجود دارد. زیستن در گذشتهای که دیگر نیست و آیندهای موهوم، ستون آگاهی و هوشیاری نسبت به اینجا و اکنون را فرومیریزد؛ هوشیاری نسبت به اینجا و اکنون، شرط پذیرش مسئله موجود (که گاهی حقیقتا دردناک است) بوده و در نتیجه باعث پاسخگویی مناسب به آن میشود.در واقع برای آنکه بهخوبی با زلزله، این صدای بَمِ زمین همراه شویم، لازم است در زمان حال، اینجا باشیم و شهر را همانگونه که واقعا هست، ببینیم. دیدن وضع موجود، برانگیزاننده سؤالهایی سازنده در ذهن و عمل است. چهره امروز شهرهای زلزلهزده ایران، از بم گرفته تا سرپل ذهاب، از سوزنده بودن سؤالهای ما خبر میدهد، باورهایی نخنما که یا گذشته را هدف قرار دادهاند یا بدون برنامهریزی جهت اجتناب از درد، آیندهای موهوم را. واقعیت این است که زلزله، جزئی از ایران است و نگاه بیتفاوت و مقطعی ما به زلزله یا هر ویژگی دیگر طبیعت ایران، جزئی از سیستم جهانبینی و باورهای ما نسبت به زمین و زمان و زندگیمان است. در حقیقت درد بزرگتر از مرگ خودمان و عزیزانمان در زلزلههای بالقوه بعدی، عدم پذیرش و گوش ندادن به ریتم موسیقی زمین و طبیعت است. حال سؤالی که لازم است برای خاتمه کلام، بازسازی و ایجاد امید واقعی و سازنده و نه امیدی موقتی و موهوم از خود بکنیم، چیست؟ این سؤال را در ابتدا با پذیرش وجود ویژگیای به نام زلزله که به همگامی فردی و جمعی ما با آن کمک میکند و بعد با در نظر گرفتن شرایط مطلوب و نامطلوب خود به عنوان تکهای از کل انسانیت، باید طرح کرد؛ چراکه بعد از موهبت آگاهی، بزرگترین دارایی ما انسانها، با هم بودن و انساندوستیمان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.