مغز اختاپوسی
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
در یادداشت قبلی از این موضوع گفتیم که آیا میتوان از سیطره مغز فرار کرد؟ همچنین به این مطلب اشاره کردیم که این فرار میتواند چه امتیازهایی را برای گونه انسان خردمند به ارمغان آورد. شاید از نظر خیلیها چنین بحثهایی محلی از اعراب نداشته باشد. آنها استدلال میکنند که سیستم عصبی به این شکل که وجود دارد آنقدر کارایی داشته که ما را به فتح فضا قادر كرده است. اینکه طبیعت میلیونها سال برای ایجاد چنین شکلی از سیستم عصبی هزینه کرده است، حتما کارایی بیاندازه آن را نشان میدهد. پس چه لزومی دارد که ما بخواهیم دنبال اشکال دیگر این سیستم عصبی باشیم؟ دو پاسخ بسیار مهم برای این سؤال بسیار بنیادی وجود دارد: اولا اینکه طبق این استدلال انسان نباید هیچ تغییری در ماهیت هوش و آگاهی خود بهوجود آورد، زیرا هوش و آگاهی نیز حاصل میلیونها سال تکامل در طبیعت است. این در حالی است که انسان گامی بزرگ برای تغییر ماهیت آگاهی خود برداشته است. هوش مصنوعی مهمترین نمود این جهش است. هوش مصنوعی میرود تا تمام چارچوبهای ما را درنوردد و این کار جز با عزم و جسارتی جدی برای فراتررفتن ممکن نیست. دوما اینگونه نیست که حیات هدفی از تکامل و فرگشت داشته باشد. در واقع ترکیب جاندار، زیستگاه و انتخاب طبیعی سیستم عصبی را به این شکلی که ما اکنون در خود میبینیم و میشناسیم، درآورده است. بنابراين اگر پارامترهای این سه ضلع تغییر کند ممکن است ما با انواع دیگر سیستمهای عصبی نیز روبهرو شویم و این دقیقا همان چیزی است که ما در حیات و طبیعت شاهد هستيم. خیلی جالب است که بدانیم از نظر نحوه توزیع و دستهبندی، این نورونها به سه دسته کلی تقسیمبندی میشوند: اولین آن مهرهداران، حشرات و نماتودها هستند که در آن نورونها به شکل گانگلیا، طناب عصبی و مغز تقسیمبندی شدهاند. دومین فرم آن در گزندهتباران و عروسان دریایی دیده میشود که شبکههای عصبی در سراسر بدن آنها توزیع شدهاند. سومین گروه اما شانهدارتباران هستند. سیستم عصبی در این دسته به صورت یک شبکه عصبی واحد است که در بالای آن با تجمع نورونها روبهرو هستیم. بررسی ژنتیکی نشان داده که احتمالا این گونه، سردسته جانداران در ایجاد سیستم عصبی است. در بدن ما نیز سیستم اعصاب از همین الگو پیروی میكند. یک سیستم پیوسته شامل نخاع و اعصاب محیطی که در بالای خود به تجمعی از نورونها به نام مغز منتهی میشود. مثال بالا نشاندهنده آن است که حیات نیز از راههای مختلفی دست به ایجاد سیستم عصبی زده و هیچ اجباری برای ایجاد سیستم عصبی به شکلی که در انسان دیده میشود، وجود ندارد. شاید مهمترین دستاورد سیستم عصبی مهرهداران، ایجاد آگاهی باشد که نمونه اعلای آن را در انسان مشاهده میكنیم. البته باید توجه داشت که آگاهی منحصر به انسان نبوده و در حال حاضر جنبههای مختلفی از تفکر آگاه را میتوان در سایر جانداران از جمله پرندگان، دلفینها و میمونها مشاهده کرد. این مثالها شاید این تلقی را ایجاد کند که آگاهی با درجات مختلف محدود به مهرهداران است. به سخن دیگر سیستم عصبی به شکلی که در مهرهداران (شامل انسانها) دیده میشود، میتواند مولد آگاهی باشد. به گمان من این تفکر اشتباه است. هیچ شواهدی براي این ادعا وجود ندارد. از سوی دیگر محققان حوزه هوش مصنوعی بهجد معتقدند که آگاهی از بستر سختافزار مولد خود جداست. در واقع اگر جز این باشد هیچگاه هوش مصنوعی در پروژه خود موفق نخواهد بود زیرا در غیر این صورت باید آگاهی را لاینفک از مغز ندانیم و بپذیریم که فقط مغز با سیستمی که در حال حاضر میشناسیم میتواند مولد آگاهی باشد. خیلی از محققان به این موضوع معتقدند، اما به نظر میرسد که حق با دانشمندان حوزه هوش مصنوعی باشد و ما دیر یا زود شاهد رایانههای هوشمند و آگاه خواهیم بود. با این استدلال باید بپذیریم که سیستمهای عصبی با مورفولوژی متفاوت نیز توانایی تفکر آگاهانه را دارند. در آن صورت ما شاهد بیمهرگانی خواهیم بود که میتوانند طور دیگری به جهان نگاه کنند. اینجاست که اختاپوسها به میدان میآیند. در یادداشت بعدی من بهطور مفصل در مورد ویژگیهای این جانداران جالب و شگفتانگیز صحبت خواهم کرد. هشتپاها که در عمق دریاها و اقیانوسها زندگی میکنند، آنقدر قابلیتهای غافلکنندهای دارند که متخصصان رباتیک اخیرا در حال گرتهبرداری از آنها برای ایجاد رباتهایي با قابلیتهای بیشتر هستند. مغز اختاپوسی یکی از راههای توسعه آگاهی در جهان آینده خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.