|

فیزیکِ جعبه جادويي

سحر سرگلزایی. مروج علم

تلویزیون وسیله جدایی‌ناپذیر زندگی امروزی است. از شهرهای پیشرفته کشورهای توسعه‌یافته تا روستاهای کشورهای درگیر جنگ آفریقایی، اما این جعبه جادویی حاصل تلاش فیزیک‌دانان است و هرچند امروزه شرکت‌هایی نظیر سامسونگ با طراحی انواع تلویزیون‌های رؤیایی پول درمی‌آورند، اما تلویزیون محصول فیزیک است. اختراع تلویزیون به طور رسمی به اواسط 1925 بازمی‌گردد، اما اختراع گام به گام آن از 1900 شروع ‌شده بود. تلویزیون از ترکیب دو واژه یونانی به معنای «تماشای دور» گرفته‌ شده و اساس کار آن مبتنی بر ضبط، پخش، دریافت و بازتولید تصاویر ثابت یا متحرک همراه با صداست از راه دور. به زبان ساده سامانه تبدیل تصویرهای دیداری به سیگنال‌های الکتریکی و تراگسیل سیگنال‌ها به کمک سیم یا موج‌های حامل به گیرنده‌های دور تعریف دقیق تلویزیون است. در گیرنده‌ها این سیگنال‌ها به تصاویر اصلی بازگردانده می‌شود. عموم مردم صرفا دستگاه گیرنده را با نام «تلویزیون» می‌شناسند. اساس کار تلویزیون بسیار ساده است. در دوربین ایستگاه فرستنده یک شی‌ء همانند دوربین عکاسی، تصویری قابل ارسال را روی صفحه ویژه‌ای درست می‌کند. نوری که به این پرده می‌رسد به سبب «اثر فوتوالکتریک» جریان‌های الکتریکی‌اي به وجود می‌آورد که شدت متغیر آنها به روشنایی‌های پیاپی تصویر بستگی دارد. این جریان‌ها مستقیم با سیم یا توسط «موج‌های هرتزی» به ایستگاه گیرنده فرستاده می‌شود. در آنجا به سمت تفنگ الکترونی «نوسان‌نمایی» هدایت و شار الکترون‌ها را مدوله می‌کند. هرچه شدت سیگنال الکتریکی گسیل‌شده بزرگ‌تر باشد، صفحه «نوسان‌نما» نورانی‌تر می‌شود. بنابراین، اگر موارد مزاحم جدیدی وجود نداشته باشد تصویر اولی بازتولید می‌شود. آنچه در بازتولید تصویر نهایی شایسته توجه است روشنایی میانگین کلی تصویر اولی نیست بلکه روشنایی لحظه‌ به ‌لحظه و نقطه ‌به ‌نقطه آن است. خطای چشم و تأثرات دیداری از یک سو اجازه می‌دهند سطح دایره‌ای به ‌اندازه بسنده کوچک، دایره‌ای به قطر نیم‌میلی‌متر از فاصله چندمتری نقطه به نظر برسد و از سوی دیگر نقطه‌های مختلف تصویر بازتولید شوند. البته نه به طور هم‌زمان، بلکه به دنبال هم. اگر همه در کسری از ثانیه، حدود چهارصدم ثانیه بازتولید شوند، چشم احساس می‌کند همه را هم‌زمان می‌بیند. در ایستگاه فرستنده از تمام این قابلیت‌ها بهره می‌گیرند و تصویر را می‌کاوند؛ یعنی نقطه‌ به ‌نقطه و سطر به سطر و تند به تند، اما روش‌مند و به کمک باریکه الکترونی هدایت‌شده و پیچه‌های ورتابنده. آنچه این کار را انجام می‌دهد، لامپ واکاف است. واکاف ابزاری برای کاویدن نور تکفام و تعیین آزمایشگاهی حالت قطبش آن، یا تحلیل یا تفسیر سرشتی سامانه‌های فیزیکی و شیمیایی است. لامپ‌های واکاف با مدارهایی که آنها را تکمیل می‌کنند، آنچنان طراحی می‌شوند که باریکه الکترون‌ها به هر نقطه‌ای از تصویر که می‌رسد و درنگ کوتاهی که در آن دارد، در یک مدار بیرونی با اثر فوتوالکتریک جریان کوتاهی با شدتی متناسب با روشنایی آن نقطه به وجود آورد. این جریان‌ها یکی از مؤلفه‌های سیگنال قابل ارسال، به نام «سیگنال ویدئویی» را درست می‌کنند. در گیرنده‌ها این جریان‌ها به سمت «شبکه فرمان» تفنگ الکترونی هدایت‌ شده و به این شكل شار الکترون‌ها مدوله می‌شوند. باریکه الکترون‌های مدوله‌شده به کمک پیچه‌های انحراف مسیر، پیاپی به نقطه‌های مختلف صفحه فلوئورتاب هدایت می‌شوند. روشنایی هر نقطه که خودش متناسب با شار الکترون‌هاست، سرانجام در هر نقطه همتای خود روی تصویر اولی را بازمی‌آفرینند. روشن است که باید میان واکاوی گسیل و روبِش دریافت هم‌زمانی خیلی دقیقی ايجاد شود. این همان چیزی است که به کمک جریان‌های کوتاه یا «تیک‌ها» انجام می‌شود که در گسیل مدت زمان واکاوی افقی را برای پاره‌ای و واکاوی قائم را برای پاره دیگر تنظیم می‌کنند. همچنین آنها را به سمت ایستگاه گیرنده می‌فرستند. در آنجا در زمان ضروری روبش‌های افقی و قائم راه‌اندازی و متوقف می‌شوند. این «تاک‌ها» مؤلفه دوم سیگنال‌های ویدئویی را درست می‌کنند. تعداد خطوط جداشده در تصویر با اعمال واکاوی و روبش، تصویر نامیده می‌شود. بر حسب ابعاد پذیرفته‌شده برای تصویرها و سطوح جزئی همانند‌شده با نقاط و نیز بر حسب توانایی‌های فنی اجرائی انتخاب می‌کنند. فناوری یا وسیله ضبط، پخش، دریافت و بازتولید صحنه‌های ثابت و متحرک با رنگ و صدا در تلویزیون سیاه و سفید که در اصطلاح علمی تلویزیون «تکفام» یا «افام» نامیده می‌شود، سیگنال‌های الکتریکی تنها برگردان درخشندگی لحظه‌ای از هر قطعه تصویر است، اما در تلویزیون رنگی نیازمند گسیل سیگنال‌ها با برگردان «درخشندگی» و «رنگ‌ها» هستند. شیوه بازی با سه رنگ، به نام «سه‌فامی» این کار را ممکن کرده است. آن سه رنگ عبارت‌اند از قرمز، آبی و سبز. بخش بزرگی از نتایج امروزی از پژوهش‌های علمی درباره «رنگ‌سنجی» به دست آمده است. پیشرفت‌های مهم‌تر را بهره‌گیری از صفحات بلورهای مایع و پلاسما فراهم كرده‌اند که هم‌اکنون در دسترس عموم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.