کلمهها و تصویرها
شرق: «تصویر و کلمه: رویکردهایی به شمایلشناسی» عنوان کتابی است از امیر نصری که این نیز بهتازگی در نشر چشمه به چاپ رسیده است. این کتاب، آنطور که خود نویسنده معرفیاش کرده، گزارشی است از پنج رویکرد به تاریخ هنر یا به عبارت دقیقتر تاریخ تصویر که هریک از این رویکردها، به جای بحث در باب فرم و ساختار اثر هنری، به معنا و محتوای آن میپردازند. بهاینترتیب کتاب در پنج بخش نوشته شده که عناوین آنها عبارتاند از: «کلمهها و تصویرها: اروین پانوفسکی»، «اطلس تصاویر: آبی واربورگ»، «تثلیث تصویر، جسم و رسانه: هانس بلتینگ»، «ناف تصویر: میکه بال» و «ناشمایلشناسی: ژرژ دیدی- اوبرمان». به اعتقاد نویسنده این رویکردها در تاریخ هنر را میتوان ذیل شمایلنگاری و شمایلشناسی طبقهبندی کرد که «هر دو آنها، با وجود تفاوتهایشان، به مسئله معنای اثر هنری یا تصویر توجه دارند؛ هرچند که شمایلنگاری و شمایلشناسی از حیث نظری با یکدیگر متفاوتاند و خودشان را از منظر چارچوب مطالعاتیشان مجزا از هم میدانند؛ اما میتوان مطالعاتی را ذیل شمایلشناسی ملاحظه کرد که از ویژگیهای شمایلنگاری بهره گرفتهاند و برعکس. بنابراین تمایز میان دوچندان هم در عمل امکانپذیر نیست». نمونهای برجسته از این تمایز را در فصل نخست کتاب که به طرح دیدگاه اروین پانوفسکی اختصاص دارد میتوان دید. در این فصل به گزارش آثاری متأخر پانوفسکی و سطوح سهگانه معنا در آثار تجسمی پرداخته شده است. در فصل دوم کتاب که به واربورگ اختصاص دارد، به این نکته توجه شده که نگرش واربورگ از جانب پیروانش، نظیر پانوفسکی، تغییر جهت داده است و این باور رایج خطاست که پانوفسکی را ادامهدهنده او بدانیم. طبق توضیح مترجم، «دیدگاههای واربورگ بیش از هر فرد دیگر به ایده تصویر دیالکتیکی والتر بنیامین نزدیک است و میتوان به جای پانوفسکی، میان واربورگ و بنیامین قائل به اندیشههای متناظر با یکدیگر بود. با توجه به این نزدیکی، نگرش واربورگ را شمایلشناسی دیالکتیکی نیز نامیدهاند». فصل سوم کتاب به هانس بلتینگ اختصاص دارد. آرای بلتینگ که متأثر از انسانشناسی فلسفی است، به سهگانه تصویر، جسم و رسانه میپردازد و دریافت تصویر را صرفا منوط به ادراک پیام نمیداند. در این رویکرد مؤلفههایی مثل تجسم، جانبخشی و نگاه خیره دخیلاند و ازاینرو آن را شمایلشناسی نگاه خیره نامیدهاند. فصل بعدی کتاب به میکه بال پرداخته که در آثارش در باب تاریخ هنر از نظریههای پساساختارگرا، بهویژه آرای دریدا، بهره گرفته است. فصل پایانی کتاب هم به «ناشمایلشناسی» دیدی-اوبرمان اختصاص دارد. مترجم کتاب در بخشی از پیشگفتار درباره این فصل نوشته: «او به تصویر به منزله سیمپتوم میپردازد و با وامگرفتن از آرای زیگموند فروید در تفسیر خواب، آنها را در تحلیل تصاویر به کار میبندد. نظریه تصویر دیدی-اوبرمان که علاوهبر فروید، متأثر از آرای واربورگ و بنیامین است، رویکرد پانوفسکی به تصاویر را گونهای شمایلشکنی و ازاله تصاویر میداند». ازاینرو به طور خلاصه میتوان گفت که پنج بخش این کتاب به گزارش آرای پانوفسکی و بخشی از منتقدان او اختصاص دارد. در بخشی از فصل ابتدایی کتاب میخوانیم: «در مواجهه با آثار هنری معمولا این پرسش مطرح میشود که موضوع یا محتوای این اثر هنری چیست؟ شمایلنگاری که یکی از حوزههای مطالعاتی تاریخ هنر است، درصدد پاسخگویی به این پرسش رایج است. از این حیث شمایلنگاری را میتوان حوزهای از تاریخ دانست که به موتیفها، معانی و محتوای هنرهای تجسمی میپردازد؛ اما پیش از آنکه به بحث دقیقتری در این باب بپردازیم، لازم است دو اصطلاح شمایل و شمایلنگاری را از هم تفکیک کنیم. غالبا میان این دو اصطلاح خلط میشود و به تفاوت آنها توجهی نمیشود. درحالیکه تفکیک دقیق میان این دو واژه وجود دارد و نمیتوان یکی را به جای دیگری به کار برد... . واژه شمایل، به معنای اخص، به مسیحیت شرقی یا بیزانسی اختصاص دارد و پس از فروپاشی امپراتوری بیزانس در هنر مذهبی روسیه ارتدکس ادامه مییابد. این اصطلاح، در معنای خاص خود، بههیچوجه به کل مسیحیت اختصاص ندارد؛ بنابراین نمیتوان نقاشیهای مذهبی غرب مسیحی را با عنوان شمایل طبقهبندی کرد... . شمایلنگاری به هنر یا مذهب و آیین خاصی اختصاص ندارد، همه هنرها و بیشتر مذاهب و آیینها، از کهنترین ادوار تا روزگار ما، از شمایلنگاری بهره جستهاند. حتی در یهودیت که منع شمایل و شمایلشکنی وجود دارد، نیز شاهد رویکرد شمایلنگارانه هستیم. برای نمونه، شمعدان هفتشاخه یهودیان نمونهای از شمایلنگاری در این دین است. همچنان که در این نمونه مشخص میشود، شمایلنگاری بههیچوجه صرفا به وجه فیگوراتیو اختصاص ندارد و شامل وجه نیمهفیگوراتیو و نیمهانتزاعی تصویر نیز میشود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.