فلسفهورزيِ ادبيات
عباس مهياد
تركيب ادبيات و فلسفه به طورِ عمومي خواندن را تهديد ميكند. ادبيات هنگامي كه به دگرديسي در صورت و محتوا روي بياورد، به يكي از امكانهايِ باستانيِ خود ميانديشد كه سنتز با فلسفه است و فلسفه براي آنكه خود را آشكارتر كند خود را در ميانِ واژههايِ متون ادبي وامينهد. ادبيات و فلسفه در متوني همچون «دنياي شگفتانگيز نوِ» هاكسلي و «بازي مهرهي شيشهايِ» هرمان هسه هرگز خود را به هم تحميل نميكنند بل با هم يكي ميشوند، بيآنكه نسبت به طبيعتِ خود منزوي شوند. در 31 رسالهاي كه از افلاطون باقي مانده است، هژموني بيانِ ادبي ظهور و بروز دارد و اصولاً برخي از اين متون همچون رسالهي «ضيافت» كه دربارهي ِاروس و عشق است يك شاهكار ادبي به شمار ميآيند. اينكه آيا ادبيات راغب است كه همنشين فلسفه باشد يا بالعكس، نَه شايستهي تحقيق است و نَه چيزي را نشان ميدهد و همين ابهام ِجذاب است كه باعث ميشود نوشتنِ متنهاي فلسفي-ادبي از قبيل «فاوستِ» گوته و «تصوير دوريانگرِي» وايلد به امكاني برسند كه تا اين حد دور از دسترس و تا اين حد يگانه باشند. آنچه در متونِ حاصل از سنتز ادبيات و فلسفه به دست داده ميشود، تلاطمي را در ذهن و نفس ايجاد ميكند كه اگر بخواهيم به صورتِ منتزع و جداگانه دنبالِ آنها باشيم يا از درون متلاشي ميشوند يا ضربانِ آنها خنثا ميشود. رابينسونادهاي پس از «رابينسون كروزوئه»ي دوفو باعث شد تلاشي در تركيب درونمايه ادبيات و فلسفه پديد آيد كه در آثاري چون «جمعه يا سواحل اقيانوس آرامِ» ميشل تورنيه و «جويندهي طلا»ي لوكلزيو تداوم حيات يابد. درونمايههايي از اين دست موفقيتي در تركيبِ ادبيات و فلسفه به شمار آمد، اما هيچ يك را بر ديگري ارجح نكرد. شيخ سهروردي كه اسلافش را از يكسو با سهل تُستري و حسن بصري به اصحاب فيثاغورث و از يكسو با بايزيد بسطامی و حلاّج به دورانِ سلوك و خردورزيِ خسرواني ميرساند در حكمتِ اشراقي-هرمسيِ خود رسالاتي همچون «لغت موران»، «روزي با جماعت صوفيان»، «عقل سرخ»، «آواز پرجبريل» نگاشته كه جوششيست در همنشيني ادبيات و فلسفه در زبان فارسي. رسالات عربي «اَبسال و سلامان» و «حي بن يقظان» (يا بنا به ترجمهي جاودانياد بديعالزمان فروزانفر «زندهي بيدار») از شيخالرييس بوعلي از حيث دامنه تأويل و قابليت اجتهاد از مطرحترين و تأثيرگذارترين رسالاتِ فلسفي- ادبي در تاريخ تفكرفلسفيِ شرق به شمار ميآيند گرچه در كنارِ شيخالرييس و ابن طفيل بيش از ده فيلسوفِ ديگر نيز رساله «اَبسال و سلامان» با تفاوتهايي در روايت اما در هر حال فلسفي و ادبي نگاشتهاند. در ادبيات مدرن ايران كه پس از رمان تاریخی «شمس و طغرا» نوشته محمد باقرمیرزا خسروی کرمانشاهی و دو رمان بعدی او با آن نثر جادويي و نحوه جديد روايتگويي، و نثر داستانگوي جمالزاده و بهطور دقيقتر با تحولات پس از «افسانه»ي نيمايوشيج در 1301 صورتبندي شد، با فقر مطلق رمان و داستان فلسفي مواجه بودهايم. اين فقر فقط باعث نشد رمانِ فلسفي نداشته باشيم بل نثر ِ ادبيِ ما را نيز فقيرتر و بهگفتي بدون تفكرتر كرد. در هر زبان دنيا كه در آن رمان فلسفي يا داستان فلسفي نوشته شده باشد، آن زبان هم از حيث نظريهپردازي و هم از حيث تفكربرانگيز بودن، و بنا به اقوال باختين و گادامر در ايجاد «منطق ديالوژيك» به مثابهِ بنياد علوم انساني، يك زبان «قوي» است. زنده و در جوشش. عكس اين وضعيت نيز صادق است، و زباني كه امكان فلسفهورزي بدهد امكان نوشتنِ رمان فلسفي را نيز خواهد داد. اينكه زبان آلماني پيش از هگل پرورده شده بود و در نهايت در ايدهآليسم آلماني، هگل به اين زبان در آستانه سدهي نوزدهم فلسفه آموخت در سدهي سپسين باعث ميشود كه كافكا كه دكتريِ حقوق داشت با ژرفانديشي در فلسفه حقوق آثاري چون «هنرمند گرسنهگي» و «محاكمه» در فضايِ «كافكااِسک» (Kafkaesque) خود خلق كند و توماس مان «كوهستان جادو» و «برادران يوسف» بنگارد و آثاري به قول اخوان ثالث «ازين قبيل قبايل» در اين زبان پديد آيد. رمان «هلوييز جديد» (با الهام از زندهگی تکاندهندهی آبلار فیلسوف بزرگ سدههای میانی) و «اعترافات» روسو چنان نثرِ فاخري دارند كه او را در مقام يك پيامبر ادبي قرار ميدهند. اگر ژرژ باتاي كه هايدگر او را «هترين مغز»ي ميدانست كه «امروز به زبانِ فرانسه» ميانديشد رمانِ «داستان چشم» و داستان كوتاه «مادام ادواردا» مينويسد و بلانشو رمانِ دشوارخوان و شاهكاري چون «توماي گمنام» خلق ميكند، با حلقهاي به دنياي زباني روسو و همچنين ولتر و اصحاب دانشنامه سده هجدهم فرانسه و جهان فلسفي- ادبي زبان فرانسه پيوند دارد. ميبينيم كه اين بده و بستان متقابل است. يعني زبان ادبي، به تقويم و تقويت فلسفه منجر ميگردد و فلسفهورزي در ادبيات، مقومِ بنيادهايِ نظريهپردازي فلسفي و انديشهورزي در زبان ميشود. اينكه زبان روسي ميانديشد ارتباط مستقيم با آثار داستايِوسكي و معدودي نويسندگانِ ديگر دارد. تالستوي كه در كتاب حجيمش «جنگ و صلح» تا حدود يكسوم كتاب دربارهي «فلسفهي تاريخ» قلم ميزند، به فلسفهورزي به انحايِ گوناگون نظر دارد و اين را تا فصل هجدهم «آنا كارنينا» هم رعايت مينمايد. از همين قرار است كه در زبان ِروسي كه يك زبان انديشنده است، باختين و اشكلوفسكي و صورتگرايان روسي، انقلابي در بحثهاي زباني و انديشهگي در جهان پديد ميآورند. زبان انگليسي و زبان چك نيز (با فاصلهاي قابل ملاحظه از یکدیگر) چنين است كه جهت پرهيز از اطناب براي نوشتن در يك يادداشت روزنامهاي از اشاره به آن منصرف ميشوم. و باز واردِ بحثِ شعرِ فلسفي نميشوم چراكه پيشينه و سابقهي آن در زبانِ فارسي به طورِ كل جداست از رمان فلسفي. زبان فارسي داراي پيشينه است در انديشه. هنوز پس از بيش از يك سده كه از داستاننويسيِ جديد در ايران ميگذرد كماكان كسي در اين زبان به معنايِ دقيق كلمه رمان فلسفي و داستان فلسفي ننگاشته و طبعاً قرار نيست «بوف كور» را به دليل فضاي پیکارسکی كه دارد در اين زمره بگماريم. ما همچنان كه سرزمينمان از حيث اكولوژيك و نويسندههامان (مشهور يا گمنام) از حيثِ عدم وجودِ نقدِ فني فرسوده ميشوند، زبانمان كه امكاني به كمال دارد از حيث نوشتنِ رمان فلسفي به كويري خشك بدل شده است. نوشتن رمانها و داستانهاي فلسفي خلقالساعه نيست و عمري ميطلبد برايِ فربهشدن در نويسندگي و واردشدن در اين مسلخ، با اين همه، به يقين نداشتنِ رمان فلسفي در زبانِ فارسي با تمامِ امكانات و پيشينهاي كه اين زبانِ پرورده شده در خود دارد آن را هر چه فقيرتر و فرسودهتر خواهد كرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.