|

نوشته‌هایی از سینما

مانی سپهری: نخستین چاپِ «ترجمه‌ی تنهایی»، نوشته‌های سینمایی صفی یزدانیان، در سال 1389 در انتشارات منظومه‌ی خرد منتشر شد و اکنون ویراستِ دوم این نوشته‌ها در نشر چشمه به چاپ رسیده است. عنوان کتاب «نوشته‌هایی از سینما» است و این عنوان بس معنادار است اگر نوشته‌ها را بخوانیم. با خواندن مقالات این کتاب درمی‌یابیم که چرا عنوان فرعی کتاب «نوشته‌هایی از سینما» و نه مثلا «نوشته‌هایی درباره سینما» است. گویی این نوشته‌ها را خودِ سینما نوشته و پیش برده و شکل داده است نه‌اینکه نویسنده خواسته باشد سینما را در این نوشته‌ها در قالبی ازپیش‌طراحی‌شده بگنجاند و آن را به قالب و قاعده‌ای تقلیل دهد. ازهمین‌روست که ابایی ندارد که گاه حین نوشتن از فیلم یا فیلم‌های یک کارگردان به زندگی شخصی او هم نقب بزند و با ارائه اطلاعاتی زندگی‌نامه‌ای، زیبایی‌شناسی فیلم را از تجربه زیسته فیلمساز استخراج کند و هراسی هم نداشته باشد که بگویند استقلال متن از پدیدآورنده متن را نادیده گرفته است. اصلا مگر متن از زندگی پدیدآورنده‌اش جدایی تام‌وتمام دارد؟ مهم اما کشف چگونگی پیوندهاست و به آشکارترین نشانه‌های پیوند بسنده‌نکردن. نمونه موفق کشف چنین پیوندی را مثلا می‌توان در نوشته‌ای از همین کتاب با عنوان «عشق، سردتر از مرگ» درباره راینر ورنر فاسبیندر مشاهده کرد. یزدانیان در نوشته‌های این کتاب از حسانیت و درک شهودی خود از فیلم‌هایی که دیده و از آن‌ها لذت برده بسیار مایه گرفته و خود را سپرده است به شکلی که نوشته حینِ نوشته‌شدن پیدا می‌کند، چنانکه او خود در مقاله‌ای با عنوان «نوشتن» که درآمدی بر دیگر مقالات کتاب است می‌نویسد: «همیشه درست همان چیزی را نمی‌نویسیم که می‌خواسته‌ایم بنویسیم. این را هر که با نوشتن آشناست نیک می‌داند. کتاب و مقاله که هیچ، حتا نامه‌ای که به دوست یا خویشی می‌نویسیم، دست‌آخر، متنی است بیرونِ ما، که عین قصدمان از نوشتن نیست. قلم را کنار می‌گذاریم و نوشته‌مان را می‌خوانیم: مجموعه‌ای از اَشکال قراردادی، که زبان نوشتاری‌اش می‌نامند روبه‌رومان است که تنها به آن قصدِ نخست شباهتی دارد و بس». یزدانیان جایی دیگر از همین یادداشت درباره «نوشتن برای فیلم» و رویکرد خود در نوشته‌های این کتاب می‌نویسد: «نوشتن برای فیلم، ارائه‌ی پیشنهادهاست. با نوشتنم می‌خواهم طریقی از دیدن یا اندیشیدن درباره‌ی فیلم را، چنان‌که شناخته‌ام، پیشنهاد کنم. این پیشنهاد را کسی در متنِ فیلم قرار می‌دهد و چیزی نمی‌یابد. کسی اساسا نمی‌خواهد به پذیرفتنِ چنین پیشنهادی تن دهد. باور ندارد و نمی‌تواند بپذیرد که فیلم و آثارِ دیگر فیلم‌سازش را می‌توان دوست داشت. می‌توان در متن از جهانِ فیلم فراتر رفت، اما او با من و ما با هم امکانِ ارتباط را از دست داده‌ایم. پیشنهادهایی که در متن یافتنی است، یگانه دلیل وجودیِ نوشته‌ای که نقدِ فیلمش می‌دانیم نیز نیست؛ حتا این انگیزه هم، در نهایت، چیرگیِ راز نوشتن را خواهد پذیرفت. سرانجام متنی به وجود می‌آید که فقط آن پیشنهادها را بازنمی‌تابد. چه بسیار نکات که خود نمی‌دانسته‌ام، چراکه خود تاکنون آن‌ها را در قالبِ این کلماتِ آشنا، که با این‌همه هربار از تازگی‌شان چون کشفی خجسته به شگفت می‌آییم تجربه نکرده بودم. چون همیشه نخواسته‌ام چیزِ تازه‌ای بگویم. خواسته‌ام چیزهای تازه‌تری را بر کاغذِ سفید کشف کنم». همچنین مجید اسلامی در پیش‌گفتار خود بر این کتاب درباره این مقاله‌ها به‌درستی اشاره می‌کند که این نوشته‌ها «چندان در چارچوب‌های مرسوم نقادی در این سرزمین (ریویو، نقد تفسیرگر، نقد آکادمیک، و...) قرار نمی‌گیرد و می‌شود آن‌ها را مقاله‌ی ادبی یا به تعبیر غربی اِسِی قلمداد کرد، به این معنی که نویسنده بیش از این‌که بخواهد اثر را قضاوت و ارزیابی کند (همچون ریویو)، یا با استدلال و ارائه‌ی شاهد نظریه‌ای را اثبات کند (نقد آکادمیک)، یا با تفسیر و تحلیل دیدگاه روشنگرانه‌ای را به مخاطب عرضه کند (نقد تفسیرگر)، می‌خواهد اثر را بهانه کند تا خود اثری دیگر بیافریند. فیلم‌ها این‌جا مصالح‌اند و نکته‌ها نیز». بخشی از مقالات کتاب «ترجمه‌ی تنهایی» نخستین‌بار در ماهنامه فیلم چاپ شده و بعضی، به‌گفته خود یزدانیان در پیش‌گفتار ویراست دوم، در فصل‌نامه «حرفه: هنرمند» و دو مقاله هم پیش از چاپ در ویراستِ دوم کتاب، جای دیگری چاپ نشده بوده. به‌گفته یزدانیان مقاله‌های چاپ‌شده در «حرفه‌: هنرمند» نیز در چاپ اول کتاب نبوده و به ویراستِ دوم آن اضافه شده است. آندری تارکوفسکی، ویم وندرس، راینر ورنر فاسبیندر، ورنر هرتسوگ، فرانسوآ تروفو، اریک رومر، روبر برسون، کارل تئودور درایر، کریشتف کیشلوفسکی، اینگمار برگمان، باربارا استنویک، جان کاساوتیس، مارتین اسکورسیزی، فرانسیس فورد کاپولا، وودی آلن، استنلی کوبریک، وُنگ کار وای، برناردو برتولوچی، ریچارد لینک‌لیتر و رابرت وایز و رابرت استیونسن کارگردانانی هستند که در این کتاب نوشته‌هایی درباره آن‌ها و فیلم‌هایشان می‌خوانیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.