اعلام برائت اميرانتظام از اتهام 39ساله پس از مرگ
سايت تاريخ ايراني سندي از اسناد ويکيليکس منتشر کرده که در آن وزير خارجه آمريکا اعلام کرده که عباس اميرانتظام قطعا عامل آمريکا نيست. اين سند ديگري است بر اثبات اينکه اميرانتظام جاسوس نبوده است. اتهامي که اميرانتظام تا آخر عمر آن را با خود به دوش کشيد. يکي از اين اسناد مربوط به 30 آذر سال 1358 است و ديگري دوم بهمن 57 که به مذاکرات ايران و آمريکا براي بازگشت امام خميني به تهران اشاره دارد. سند اول در اولين سند که مربوط به تاريخ دوم بهمن است، آمده: *انتظام که از اعضاي نهضت آزادي است به نماينده سفارت گفت که نهضت آزادي به طور فوري خواستار ملاقات با افسران عاليرتبه ارتش است تا شرايط ورود آسان و بيدردسري را براي [آيتالله] خميني فراهم کنند... اميرانتظام، عضو شوراي مرکزي نهضت آزادي، در صبح روز ۲۲ ژانويه به نماينده سفارت گفت که نهضت ملي مايل است يک ملاقات فوري ميان بهشتي، رئيس دفتر خميني، بازرگان، دبيرکل نهضت آزادي و ژنرال مقدم و قرهباغي صورت بگيرد تا موضوع بازگشت [آيتالله] خميني به ايران را حل کنند و اصرار داشت که دولت ايالات متحده ارتش را قانع کند که اين ايده را بپذيرد. (ميناچي، از ميانهروهاي نزديک به شريعتمداري، نزديک به يک ساعت بعد از انتظام همين پيشنهاد را مطرح کرد). *نماينده سفارت به هر دو پاسخ داد که صبح همان روز دولت آمريکا چنين کاري را انجام داده و به اين کار ادامه خواهد داد. انتظام سپس گفت که نهضت آزادي احتمالا طي ۲۴ ساعت آينده با ارتش ديدار خواهد کرد؛ يک مکان بيطرف براي اين ديدار انتخاب شده (انتظام اشارهاي به محل ديدار نکرد) و بازگشت آرام و بيدردسر [آيتالله] خميني به کشور را حياتي دانست. (توضيح: واضح است که انتظام و نهضت آزادي روز ۲۶ ژانويه را براي بازگشت [آيتالله] خميني قطعي ميدانند). *در مورد شرايط سياسي، نهضت آزادي گفت که مشکل کنوني با نخستوزير است؛ اگرچه پيشتر با او «صحبت» شده بود ولي اکنون حاضر به کنارهگيري نيست. انتظام گفت که قرار است او و يکي ديگر از اعضاي نهضت آزادي (نام او را فاش نکرد) در بعدازظهر ۲۲ ژانويه با بختيار ديدار کنند. آنها بر «مصالحه» (واژهاي که او استفاده کرد) نهضت آزادي به گونهاي پافشاري خواهند کرد که شوراي سلطنت کنارهگيري کرده و جاي خود را به يک شوراي اسلامي تعيينشده توسط [آيتالله] خميني بدهد. انتظام گفت که بهترين راه براي دولت ايالات متحده اين خواهد بود که بختيار، شوراي سلطنت و مجلس را تحت فشار قرار دهد تا راه را براي نهضت اسلامي هموار کنند.
احتمال کودتا نماينده سفارت پاسخ داد که دولت آمريکا نميتواند چنين کاري را انجام دهد و حتي انجام اين کار بيهوده خواهد بود، زيرا کساني که مخاطب دولت آمريکا قرار بگيرند به سرعت جبهه گرفته و فرياد «ما از سمت آمريکا تحت فشار قرار گرفتهايم» سر خواهند داد و اين پيشنهاد را نخواهند پذيرفت. انتظام گفت اين تنها راه براي جلوگيري از بهراهافتادن حمام خون يا کودتاي نظامي است. نماينده سفارت گفت که مصالحه همچنان بهترين راه به نظر ميرسد. بختيار مشروعيت دارد حتي اگر [آيتالله] خميني آن را نپذيرد. انتظام گفت که [آيتالله] خميني مشروعيت هيچکدام از ارگانهايي را که بر سر کار هستند نخواهد پذيرفت: نخستوزير، مجلس يا شوراي سلطنت. سپس نماينده سفارت رک و بيپرده گفت که شايد وقت آن رسيده کسي براي [آيتالله] خميني توضيح بدهد که تنها راه جلوگيري از بهراهافتادن حمام خون، مصالحه است. به نظر نميرسد که دولت حاضر به تسليم شود و حتي اگر حاضر شود هم ارتش کنارهگيري نخواهد کرد. هرگونه تلاشي از جانب [آيتالله] خميني براي تشکيل يک دولت رقيب بسيار خطرناک خواهد بود. انتظام نفسي کشيد و پرسيد که آيا اين به معناي امکان وقوع کودتاست؟ نماينده سفارت پاسخ داد که امکان کودتاي نظامي در چند وقت اخير اندک نبوده است. هيچکس، نه ارتش، نه دولت آمريکا، نه اپوزيسيون مايل نيستند کار به اينجا ختم شود. ماجراي انتخاب انتظام به عنوان رابط سفارت آمريکا انتظام موضوع را تغيير داد و گفت نهضت آزادي مايل است با يک تيم از نمايندگان دولت آمريکا ديدار کند تا راجع به منافع آمريکا در ايران گفتوگو کنند و از هرگونه درگيري ميان دولت آمريکا و نهضت اسلامي جلوگيري شود زيرا اين نهضت خواستار روابط خوب با آمريکاست. نماينده سفارت گفت که او هميشه به مواضع نهضت اسلامي توجه نشان داده است ولي اکنون به نظر ميرسد که با توجه به شرايط بحراني سياسي کنوني کمي زود است تا راجع به اين موضوع صحبت کنيم. انتظام گفت که اين پيشنهاد همچنان باقي است. در آخر گفتوگو، انتظام تماسي را که وابسته سياسي سفارت از جانب توکلي از نهضت آزادي صورت گرفته بود، تأييد کرد و از حالا به بعد انتظام تنها عضو نهضت آزادي است که با سفارت در تماس خواهد بود. در يک گفتوگوي مختصر ديگر، نماينده سفارت از جانب دکتر ميناچي (فرستاده ميانهروهاي سياسي - مذهبي) مطلع شد که ديدار ميان رهبران نهضت آزادي و سران ارتش در بعدازظهر ۲۲ ژانويه يا صبح ۲۳ ژانويه برگزار خواهد شد. ميناچي توضيح داد که [آيتالله] خميني، عليرغم درخواست تمام گروههاي سياسي متحدش، اصرار دارد که در روز ۲۶ ژانويه بازگردد. (توضيح: ميناچي و انتظام هر دو نسبت به اطرافيان [آيتالله] خميني در پاريس بدگمان و بددل هستند. اگر چه هيچکدام به طور مستقيم حرفي راجع به نزديکان مورد اعتماد [آيتالله] خميني، همچون يزدي و قطبزاده، به ميان نياوردند ولي احساساتشان را کاملا نشان دادند). ميناچي حتي به درگيري ميان رهبران مذهبي داخل ايران براي يافتن بهترين راهحل در قبال مشکل [آيتالله] خميني اشاره کرد. ميناچي در بعدازظهر ۲۲ ژانويه به قم ميرود تا با آيات عظام مشورتي طولاني داشته باشد در اين باب که در هنگام بازگشت [آيتالله] خميني، چگونه خشونت را به حداقل برسانند. ۱۰. توضيح و تحليل: موقعيت اينگونه است: [آيتالله] خميني همه را تحت فشار قرار داده است، متحدانش در داخل کشور (نهضت آزادي) نگران عواقب آن هستند و در تلاش هستند تا معامله کنند و اشارات زيادي ميشود که دولت آمريکا بايد چنين باري را براي هر دو طرف به دوش بکشد. تمايل ايرانيها براي عدم مصالحه تا دقيقه آخر، صحنه سياسي را به يک «بازي» تبديل کرده است. اين موضوع وقتي تکرار شود، ديگر تأثير تظاهرکنندگان را بيثبات ميکند. (۵ نوامبر، محرم، عاشورا، اربعين و اکنون)... بهترين آرزويي که ميتوان براي اکنون داشت اين است که درگيريهاي داخلي هرکدام از احزاب باعث شود تا در عوض مقابله و تندروي به مصالحه با همديگر بپردازند. سند دوم در متن اين سند که به تاريخ 30 آذر 1358 و بعد از ماجراي تسخير سفارت ايالات متحده و استعفاي دولت موقت است، آمده: نگران ايرانيان وطندوستي مثل اميرانتظام هستيم اطلاع يافتهايم که سفير آلمان رابطه مناسبي را با بازرگان حفظ کرده است. بازرگان اگرچه ديگر نخستوزير نيست ولي همچنان در دفتر قديمياش در نخستوزيري مشغول به کار بوده و به بسياري از امور سابقش همچنان ادامه ميدهد... پيشنهاد ما اين است که سفير آلمان با بازرگان تماس بگيرد، با اين هدف که ارزيابي او را از شرايط کنوني و چشمانداز آزادي تمامي گروگانها را متوجه شود. پيشنهاد ميکنيم که سفير آلمان نکات زير را از طرف ما به اطلاع بازرگان برساند: ما بسيار نگران آسيبهاي طولانيمدت واردشده به ديپلماتهايمان هستيم و اينکه نميتوانيم با هيچکسي در ايران تماس نتيجهبخشي داشته باشيم که به آزادي آنها ختم شود. ما همچنين عميقا نگران صدمات جدي واردشده بهواسطه اين بحران بر نظام سياسي و بافت اجتماعي ايران هستيم. اگر اين بحرانها بهسرعت به پايان نرسند، ميانهروها، رهبران ضدکمونيستي که ميتوانند ايران را به ثبات برسانند، توسعه اقتصادي را از سر بگيرند و ايران را به جايگاه حقيقياش در ميان کشورها بازگردانند، موقعيت را از دست خواهند داد. ما نگران حملههاي غيرمنطقي هستيم که به ايرانيان وطندوستي همچون آقاي مقدممراغهاي و آقاي اميرانتظام وارد ميشود. اينگونه افراد بااستعداد و حساس هستند که ايران براي آيندهاش به آنها نياز دارد. آنها ميهنپرست هستند و قطعا عامل آمريکا نيستند. ترس آن ميرود که حملات بيموردي که به آنها ميشود بار ديگر توسط دانشجويان تکرار شود و افرادي را هدف بگيرند که در ايدئولوژي دانشجويان نميگنجند. اميدواريم که آقاي بازرگان و دوستانش بتوانند از نفوذ خود استفاده کرده و راهحلي فوري براي اين بحران بيابند تا مقامات حکومت ايران با عناصر تخريبگري که مجموعه سفارت را اشغال کردهاند، برخورد کند. تا زماني که چنين برخوردي با اين افراد صورت نگيرد، خسارات وارده به ايران بسيار زياد و طولانيمدت خواهد بود. اعلام آمادگي براي حل بحران آقاي بازرگان بايد بداند که ايالات متحده بههيچوجه قصد تحقير ايران يا دخالت در امور داخلي اين کشور را ندارد. ما آمادگي آن را داريم تا راهحلي براي بحران بيابيم که مقامات ايران نيز با وضع قابلقبولي از اين بحران خارج شوند اما نميتوانيم اجازه بدهيم که از ديپلماتهاي ما به منظور تحت فشار قراردادن ما و گرفتن امتياز استفاده شود. ما آمادهايم که راهکارهاي مختلف را بررسي کنيم تا رضايت هر دو کشور ايران و ايالات متحده حاصل شود و آمادهايم تا توافق به صورت مستقيم با مقامات ايران يا از طريق واسطههايي همچون سازمان ملل متحد صورت بگيرد. در آخر، مايليم بدانيم آيا آقاي بازرگان افراد ديگري را پيشنهاد ميدهند که بانفوذ بوده و تمايل داشته باشند تا براي پايانبخشيدن به اين بحران به ما کمک کنند. اتهام جاسوسي اميرانتظام بعد از پيروزي انقلاب، اميرانتظام بهعنوان معاون نخستوزير (بازرگان) و سخنگوي دولت موقت انتخاب شد. پس از آن هم به دليل فشارها عليه اميرانتظام، بازرگان او را بهعنوان سفير ايران در حوزه کشورهاي اسکانديناوي انتخاب کرده و روانه سوئد کرد، اما به استناد اسنادي که از سفارت آمريکا در ايران و از سوي دانشجويان تسخيرکننده سفارت به دست آمد، درحاليکه سفير ايران در سوئد بود، به ايران فراخوانده شده و يک روز بعد به اتهام جاسوسي بازداشت شده و نزديک به 15 ماه را در بازداشت سپري کرد، اما حالا اتهام جاسوسي به اميرانتظام اينک با اين اسناد بيش از پيش رنگ ميبازد. اميرانتظام که از ابتداي انقلاب همه عمرش را در زندان يا در منزل و ممنوعالخروجي سپري کرد، به تاريخ 21 تيرماه سال جاري درگذشت، درحاليکه مصاحبهاش با برنامه خشت خام حسين دهباشي بار ديگر پرونده اتهام 39 ساله او را در افکار عمومي مطرح کرده بود. چندي از اين فيلم و بازنشر آن در فضاي مجازي نگذشته بود که محسن ميردامادي، دبيرکل سابق جبهه مشارکت و از رهبران دانشجويان اشغالکننده سفارت آمريکا، وارد ميدان شد و اعلام کرد که اميرانتظام جاسوس نبوده است. اين اظهارنظر از اين نظر مهم به نظر ميرسد که اميرانتظام را به استناد اسناد کشفشده از سوي دانشجويان اشغالکننده سفارت آمريکا با ترفندي، به ايران فراخوانده و به اتهام جاسوسي به نفع آمريکاييها بازداشت کردند. اميرانتظام عزيز!، يکي از همان مواردي است که دانشجويان به استناد آن مهر جاسوسي بر پرونده اميرانتظام زدند. ال. بروس لينگن، کاردار موقت سفارت آمريکا در ايران، در دهم جولاي ۱۹۷۹ درباره او در نامهاي به سفير آمريکا در سوئد چنين نوشت: «آقاي سفير عزيز! شما بهزودي همکاري ايراني به نام عباس اميرانتظام، معاون سابق نخستوزير و سخنگوي دولت را در کنار خواهيد داشت. او از طرف دولتش به مقام سفير در کشور سوئد با اعتبارنامه براي نروژ، فنلاند، دانمارک و ايسلند منصوب شده است. چه مرد خوشبختي!». اميرانتظام درباره واژه اميرانتظام عزيز، به ماجراي بازداشت يک آمريکايي که مسئول رفتوآمد به يک شرکت آمريکايي بوده، اشاره کرده است؛ اتفاقي که در اسفند 57 رخ داده و اميرانتظام با همراهي مهدي بازرگان او را آزاد ميکند. بعدا سوليوان در نامهاي براي قدرداني از اميرانتظام او را اميرانتظام عزيز خطاب ميکند. اميرانتظام در مصاحبه با ابراهيم نبوي در سالهاي دولت اصلاحات گفته بود: «... آقاي محمديگيلاني، رئيس دادگاه، اينچنين تعبير کردند که حتما من سابقه آشنايي و دوستي قديمي با آقاي سوليوان داشتهام. هرچه به ايشان توضيح دادم که هرگاه دو نفر ديپلمات براي هم نامه مينويسند، هميشه از لغت Dear استفاده ميکنند». در ميان اشغالکنندگان سفارت آمريکا، محسن ميردامادي، ابراهيم اصغرزاده و البته از ميان فعالان سياسي، مصطفي تاجزاده از آنچه به اميرانتظام رفته، ابراز ندامت کردند. اصغرزاده در ديداري که با اميرانتظام داشت، اين نکته را مطرح کرده بود که «من هم رفتاري را که با آقاي اميرانتظام شده است، جفا در حق ايشان ميدانم. بههميندليل هم بهتازگی به ديدار ايشان رفتم و تقاضا هم داشتم محاکمه ايشان تجديد شود تا با فراهمشدن شرايط بررسي مجدد، از ايشان اعاده حيثيت صورت گيرد... . به ديدن آقاي محمديگيلاني (رئيس ديوان عالي کشور وقت) رفتيم و به ايشان توصيه کرديم که پرونده آقاي اميرانتظام را مختومه اعلام و موجبات آزادي ايشان را فراهم کنند. در پاسخ به درخواست ما آقاي محمديگيلاني گفتند دراينباره خود آقاي اميرانتظام بايد تقاضاي عفو کنند که من گفتم ايشان تقاضاي عفو نميکند و ادعايش اين است که اتهامات قابلقبول نيست؛ اما متأسفانه آقاي محمديگيلاني نپذيرفت». مصطفي تاجزاده هم چندي پيش در مصاحبه با اعتمادآنلاين اذعان کرده بود: «ما در حق اميرانتظام ظلم کرديم، فکر ميکرديم جاسوس آمريکاست و بايد رسوا شود؛ ولي نبود. تعارف نداريم که...». در خاطرات اکبر هاشميرفسنجاني هم دراينباره آمده بود: «... در اين مورد بخصوص، نظر برخي از ما اين بود که اسناد فاششده تا آن زمان، نشاندهنده جاسوسي اميرانتظام نبود و در اين زمينه حرفهاي آقاي بازرگان را که ايشان را جاسوس نميدانست، تأييد ميکرديم. البته نميخواستيم بگوييم که دانشجويان دروغ ميگويند؛ بلکه معتقد بوديم اسنادي که آنها افشا کردهاند، نشاندهنده جاسوسي نيست». دراينميان تنها عباس عبدي بود که تصورش درباره اميرانتظام متفاوت از سايرين بود. اميرانتظام در کتاب خود نوشته بود که اسناد سفارت، جعلي و ساخته دست دانشجويان بوده است؛ اما عبدي در پاسخ به اين موضوع در مصاحبهاي گفته بود: «آقاي اميرانتظام مرتکب جرمي شده که مجازات آن را بايد تحمل کند... . اگر آن مدارک جعلي بود، آمريکاييها واکنش تندي نشان ميدادند؛ از چند دانشجو که زبان انگليسي نميدانستند، بعيد بود که بتوانند مدارک آمريکاييها را جعل کنند... . زندان او طولاني شد و پنج سال حبس براي او کافي بود». از دفاع بازرگان تا مرگ عباس اميرانتظام، متولد 1311 در تهران و داراي مدرک کارشناسي ارشد ساختمان از دانشگاه برکلي آمريکا در سال 1345 بود. او از هواداران نهضت ملي نفت و مصدق بود و البته با تأسيس نهضت آزادي ايران، به اين گروه پيوست. اميرانتظام همچنين از دوستان و وفاداران به مرحوم مهدي بازرگان بود و شايد همين دوستي و رفاقت بود که بازرگان را تا لحظات سخت اميرانتظام در دادگاه، بهعنوان حامي او حفظ کرد؛ آنهم در شرايطي که نهضتيها از عضو خود دست کشيده بودند. بازرگان نهتنها در جلسات دادگاه به دفاع از اميرانتظام پرداخت؛ بلکه به روايت فرشته، دختر مرحوم مهندس بازرگان، اميرانتظام يکي از دغدغههاي مهندس تا پايان عمر او بوده است. اميرانتظام در زمان بازداشت ۴۷ساله بود، بيش از يک سال بعد از بازداشت در دادگاهي به رياست مرحوم گيلاني به اعدام محکوم شد؛ اما با تلاشهاي مهندس بازرگان، رئيس دولت موقت، اين حکم به حبس ابد کاهش يافت. بعد از گذراندن 18 سال در سال 77 از زندان اوين خارج شد. بعد از ترور دادستان انقلاب تهران در ابتداي انقلاب تا پايان دهه 60، او در مصاحبهاي عباراتي را درباره او طرح کرد که با شکايت فرزند ايشان دوباره بازداشت شد؛ اما به دليل وضعيت جسماني دو سال بعد از زندان به بيمارستان منتقل شد. سالها با همسر دومش در ايران زندگي کرد؛ بدون اينکه امکان خروج از کشور را داشته باشد يا همانطور که ميخواست، تکليفش درباره اتهامي که به او وارد شده بود، در برابر افکار عمومي روشن شود. اميرانتظام در سال 92 وقتي مرحوم آيتالله گيلاني، همان قاضي که حکم حبس ابدش را صادر کرده، در بستر مرگ بود، به ملاقاتش رفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.