زراعت چوب، فرزند ناخلف جنگل
زراعت چوب همانطور كه از نام آن استنباط ميشود، فعاليتي كشاورزي است که با کشت گونههاي سريعالرشد درختی مانند برخي از سوزنيبرگان يا پهنبرگاني مانند انواع صنوبر، اكاليپتوس و ... با دورههاي بهرهبرداري كوتاهمدت است كه در مناطق مختلف کشت و برداشت میشوند. با صنعتیشدن جوامع و نیاز وافر به چوب قسمت عمدهای از جنگلهای طبیعی جهان قطع یکسره و به این قبیل جنگلهای دستکاشت تبدیل شدهاند. در اين نوع زراعتها، گونههاي كشتشده اكثرا تككشتي، همسال و يك اشكوبهاي هستند كه معمولا رابطه همگون و همگامي بين عرصه و پايگاه آنها وجود ندارد. آنها نوعي از درختكاري هستند كه به علت دارابودن شرايط ذكرشده در مقابل عوامل زنده و غير زنده بسيار ناپايدار و بر اثر تغییرات جوي بيمار، خشكيده یا بر اثر باد و توفان شكسته و ریشهكن ميشوند. درهمريختگي ميكروكليماي اين جنگلها خود باعث گسترش آفات و ازبینرفتن بقیه درختان پابرجا ميشوند. حمله آفات IPs typographus و pityogenes chalcographus به جنگلهاي دستكاشت سوزنيبرگان در اروپا و شاید هم در سایر نقاط جهان نمونه بارزي از طغیان این آفات هستند که باعث ناپايداري اين منابع ميشوند. این نوع جنگلكاريها معمولا در مدتزمان كوتاهي باعث فقيرشدن خاک ميشوند و نيازمند به آبياري و مصرف كودهاي شيميايي هستند. اگرچه زراعت آنها اكثرا از طريق قطعهاي يكسره ميتواند در مدتزماني نسبتا كوتاه نياز كارخانههاي چوب، كاغذ، نئوپان و MDF را برآورده كند؛ اما متعاقب اینگونه بهرهبرداریها نياز به تسطيح زمين، ريشهكني و جنگلكاري مجدد است. این قبيل زراعتها تا زماني كه بهعنوان محصولات كشاورزي در زمينهاي زراعي كشت ميشوند و با توجه به تفكر كشاورزي بدون نیاز به آب و کودهای شیمیایی و ... فعاليتهاي اقتصادي را دنبال ميكنند، ميتوانند ارزنده ارزيابي شوند و مانند ساير محصولات كشاورزي نياز مصرفكنندگان را نيز تأمين كنند؛ اما زماني كه عرصههاي جنگلي يا منابع طبیعی به این نوع زراعتها اختصاص داده ميشوند، ناگهان اصول اکولوژی مانند مطابقت گونه با پايگاه، آميختگي گونهها، ناهمسالي، چند اشكوبه بودن و ... بهعنوان اصول زيربنایی پایداری جنگل بر امر اقتصادیبودن جنگل ارجحیت پیدا میکند. این امر بهویژه در مواردی بیشتر مشهود میشود که بهعنوان مثال سطح گستردهای از جنگل بر اثر یک توفان شدید در هم ریخته میشود یا اینکه به علل مختلف مانند تغییرات اقلیمی آفات طغیان میکنند یا اینکه یک بیماری اپیدمی میشود. در این مواقع آسیبهای واردشده تنها به درختان افتاده، شکسته یا آفتزده محدود نمیشود؛ بلکه درختان باقیمانده و سر پا نیز مورد هجوم آفات، بیماریها، آفتابسوختگی و ... قرار میگیرند. این موارد را بهویژه کشورهای اروپایی در سالهای اخیر به طور مرتب تجربه کردهاند. هرکدام از این اتفاقات باعث درهمریختن صدها هزار هکتار از این جنگلهای دستکاشت شده است. این تجارب تلخ توفان انداختگی و متعاقب آن طغیان آفات و امراض را اروپا در سالهای اخیر بارها تجربه کرده است. کشورهای در حال توسعه که از عمر جنگلداری آنها نیز بیش از چند دهه نمیگذرد، بهتر است از تجارب کشورهای دیگر بیاموزند و حداقل اشتباه آنها را تکرار نكنند. علم خاکشناسی علاوه بر شناخت خاک به اهمیت گیاهان کف جنگل نیز میپردازد. با توجه به نوع خاک و توقعات اکولوژیکی گیاهان کف جنگل میتوان بهآسانی اطلاعات اولیه و ضروری را درباره رطوبت خاک، تیپ و جامعه جنگلی و از همه مهمتر فعالیت موجودات زنده خاکزی کسب كرد. در جنگلهای سوزنیبرگ به علت اسیدیشدن خاک فعالیت اکثر بیمهرگان خاکزی متوقف و عملیات نیتریفیکاسیون بهکندی صورت میگیرد. تنوع پوشش گیاهی در عرصههای این جنگلها محدود به چند گونه از خانواده گرامینهها و ... ميشود. به طور کلی تنوع جانوری در این جنگلها به حداقل ممکن تقلیل مييابد. تغییرات عمدهای که از زراعت این گونههای سوزنیبرگ در عرصههای جنگلی حاصل ميشود، باعث فقیرشدن تدریجی هرچه بیشتر خاک و ممانعت از زادآوری طبیعی میشوند.در جنگلداری کلاسیک براساس اطلاعات خاکشناسی، آبوهوایی و با توجه به تیپ و جامعه جنگلی است که جنگلبان اقدام به انتخاب گونههای مختلف برای انجام طرحهای جنگلکاری ميكند. شناخت هرچه بهتر این علوم امکان موفقیت بیشتر آنها را برای طرحهای جنگلکاری فراهم ميكند. بیتوجهی به اصول زیربنایی این علوم مطمئنا در کوتاه یا بلندمدت دستاوردی به جز ناپایداری جنگلهای دستکاشت به همراه نخواهد داشت. گرچه این علوم میتوانند در شناخت بیشتر و بهتر اکوسیستم نقش ارزندهای را ایفا كنند؛ اما متأسفانه تاريخچه جنگلهای كلاسيك نشان ميدهند كه از این علوم بیشتر به منظور جنگلكاري استفاده شده است. امروزه در جنگلداري همگام با طبيعت به علت نبود نياز مبرم به جنگلکاری نیاز استفاده از این علوم به این منظور احساس نميشود. در تفکر همگام با طبیعت برعکس جنگلشناسی کلاسیک انسان نبايد قوانين و خواستههاي انسانی خود را به طبيعت تحميل كند؛ بلكه قوانين طبيعت بر قوانين از پيش تعيينشده انساني ارجحيت دارند. در اجرای این طرحها هرگونه دخالت در جنگل در جهت و همسو با قوانين طبيعت صورت ميگيرد. از طرف دیگر چون جوامع و تيپهاي جنگلي كه در چارچوب آنها جنگلكاريها انجام ميگيرند، خود تحت تأثیر تغییرات آبوهوايي دائما در حال تغییر هستند؛ بنابراين نميتوان جنگلكاري ثابت را بر روي بناي متغير جوامع و تيپهاي جنگلي بنا كرد. از آنجاییکه در جنگلشناسی همگام با طبیعت بهطور کلی نیازی به جنگلکاری آن هم با گونههای غیربومی ابدا احساس نمیشود، به این خاطر يكي از اصول و زيربناهای این تفکر توسعه زادآوريهاي طبيعی است كه دائما در عرصههاي مختلف جنگل مطابق با شرايط آبوهوایی به وجود میآیند و رشد و تغییر ميكنند. در زادآوریهای طبیعی گونههايي پايدار ميمانند كه بهترين شرايط را براي ماندن دارا هستند و گونههايي كه شرايط نامناسبي دارند، بهتدريج از محلي به محل ديگر جابهجا ميشوند يا اينكه كاملا منقرض خواهند شد. به بیان ساده در این جنگلها عملا در گذشت زمان جايگزيني طبیعی صورت میپذیرد و جنگل از یک مجموعه غیرپویا به یک مجموعه زنده در معرض تغییرات اقلیمی بدل ميشود. بهعنوان مثال بر اثر تغییر درجه حرارت كره زمين مرز پايين و بالاي جنگل و همزمان محل جوامع گياهي وابسته به ارتفاع از سطح دريا نيز تغییر ميكند. در طرحهاي جنگلكاري يك بار جنگلكاري صورت ميگيرد و گونههاي كشتشده بايد تا زمان آخرين برداشت (صد سال آینده) يا خود را با شرايط متغير آب وهوايي مطابقت دهند که عملا امکان آن کمتر است یا اصلا جود ندارد يا بهتدریج جنگل را به شکل درختان آفتزده خشکشده یا افتاده ترک كنند. يكي دیگر از دلايل ناپايداري اين قبيل جنگلهاي دستكاشت زراعتی نيز در همین نهفته است. سؤالی که متخصصان در مورد زراعت چوب و جنگلهای دستکاشت مطرح ميكنند، اين است كه اگر عرصه جنگلي براي گونههای غیربومی مانند صنوبر، اوكاليپتوس، يا برخی از سوزنيبرگان سريعالرشد که نیازمندیهای آنها به آب و خاک به مراتب بیشتر از گونههای بومی است، مناسب است، چرا و به چه دلیل باید عرصه این جنگلها به گونههای غیربومی اختصاص داده شود؛ مضافا اینکه خطرات ناپايداري این گونههای غیربومی در مقابل عوامل نامساعد به مراتب بیشتر از گونههای بومی است. امروزه میتوان با اتخاذ تدابیر مناسب و ازمیانبرداشتن عواملی که مانع از زادآوری طبیعی هستند، به آسانی شرایط را برای استقرار زادآوری طبیعی آنهم با گونههای بومی و طبیعی فراهم كرد. دخالتهای جنگلشناسی با توجه به اهداف دستیابی به جنگلهای همگام با طبیعت میتواند در مدت زمان نسبتا کوتاهی با صرف كمترين هزينهها و حتي در اكثر مواقع بدون جنگلکاری آنها را به سمت و سوی جنگلهاي طبيعي و پایدار سوق دهند. تجارب بیش از چندین قرن در عرصههای جنگلی نشان دادهاند که گونههای بومی جنگلها حتی در عرصههای تخریبشده، سنگلاخی و با بارندگیهای سالانه ناچیز اگر در یک وضعیت اضطراری درختان مادر نیز وجود نداشته باشند، میتوانند به وجود آیند، رشد کنند و به جنگلی انبوه بدل شوند. این نوع زادآوریهای طبیعی که در اکثر مواقع محصول فعالیتهای عوامل زنده و غیرزنده هستند، قادرند در جنگلهای مخروبه پایین يا ميان بند در ارتفاعات کم از سطح دریا به سرعت رشد كنند و ضمن برآوردن نياز بازار چوب كه حاصل عمليات سريع پرورشی است، خود نيز به بهترين جنگلهاي جلگهاي يا... نیز بدل شوند. هزينه ايجاد و اداره كردن اين قبيل جنگلها در مقايسه با زراعت چوب بسيار ناچيز است مضافا اينكه در اين عرصههاي جنگلي تمام عمليات همگام با طبيعت بوده و از پتانسيل بالاي موجود در طبيعت به رايگان بهرهبرداري ميشود. در اين قبيل عرصهها نيازي به آبياري، كوددهي، تسطيح زمين و مبارزه با آفات و امراض و ساير هزينههاي جانبي نيست. اروپاییان با توجه به تغییرات آبوهوايي به اين نتيجه رسيدهاند كه تبديلكردن جنگلهای طبيعي به جنگلهاي خالص سوزنيبرگان اشتباه فاحش و كوتهبيني جنگلبانان عصر گذشته بوده است. بنابراين امروزه همگي بر اين عقيده هستند كه بايد اين منابع تككشتي ناپايدار به منابع جنگلي طبیعی آميخته و چنداشكوبه بدل شوند. در این راستا اقدامات لازم بهمنظور ایجاد زادآوری طبیعی فراهم شده و در کمکردن جمعیت حیوانات وحشی بهخصوص گوزن، آهو، خوكهاي وحشی، خرگوش و... به عمل آوردهاند. افراد و مؤسساتی که به علت عدم اطلاع کافی از پتانسیلهای منابع طبیعی و شناخت ناچیز از علوم پیشرفته جنگلشناسی تلاش ميكنند تجارب کشاورزی را به جنگل منتقل كنند، باید قبول کنند که قبل از اینکه آنها در چند دهه اخیر به علم جنگلشناسی دسترسی پیدا کرده باشند، جنگلهای طبیعی وجود داشته و بهطور طبیعی نیز زادآوری و گسترش پیدا كردهاند. جنگلکاری زاییده تفکر 200ساله انسانی است که نخست به منظور اجرای قطرهای یکسره و توسعه زراعت چوب اختراع شده است. منابع طبیعی برای بقا و استمرار تولید خود هیچ گونه نیازی به انسان ندارد. بلکه تنها انسانها هستند که نیازمند جنگلها بوده و برای برآوردن نیازهای خود با دخالتهای بیجا و غیرعلمی ناپایداری آنها را ايجاد كردهاند. اگر آنها هزاران سال قبل تاکنون قادر به زادآوری طبیعی بودهاند آیا بهتر نیست عوامل نامساعد که مانع از زادآوری آنها میشوند، از میان برداشته شوند و وظیفه طبیعت به خود طبیعت واگذار شود؟ اروپاییان در سالهای اخیر به اهمیت این موضوع پی بردهاند که باید جنگلهای دستکاشت سوزنیبرگ نشئتگرفته از تفکر زراعت چوب را به سمت و سوی جنگلهای همگام با طبیعت سوق دهند. امروزه در اکثر این کشورها به ندرت شاهد نهالستانها و جنگلکاری هستیم. چيزي که در اروپا منسوخ شده یا در حال ازبینرفتن است اما متأسفانه اين رويكرد در کشورهای در حال توسعه و نورسیده به علم جنگل در جهت گسترش است. به هیچ وجه جای تعجب نیست که در اکثر کشورهای در حال رشد به علت عدم آگاهی علمی، تجاوز به منابع و عرصههای منابع طبیعی تحت نام توسعه گیاهان دارویی، زراعت زیر اشکوب، کشت گونههای سریعالرشد و... امري مرسوم و متداول است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.