سرمایه اجتماعی زنان در سکونتگاههای غیررسمی
اینروزها که فرایند تلاش و تحقیق برای دانستن، جای خود را به جستوجویی ساده و کوتاه در فضای مجازی سپرده است، دیگر آنچه میدانید خیلی اهمیت ندارد؛ بلکه آنهایی را که میشناسید، مهم است. سرمایه اجتماعی بر همین موضوع و بهطور خاص بر روابط میان انسانها تمرکز دارد؛ روابطی که در همه لحظات زندگی روزمره و در طول عمر انسان جریان دارد و رفتار و نگرش او را تحت تأثیر قرار میدهد. این سرمایه مانند شکلهای دیگر سرمایه مولد است و باعث رسیدن انسان به هدفهای معینی میشود. سرمایه اجتماعی مجموعه منابع مادی یا معنوی است که به یک فرد یا گروه اجازه میدهد شبکه پایداری از روابط را برای آشنایی و شناخت متقابل در اختیار داشته باشد. این سرمایه هم جنبه شناختی/ ذهنی دارد (نظیر اعتماد) و هم شامل بُعد ساختاری/ عینی (نظیر مشارکت و چگونگی روابط اجتماعی) میشود. توسعه سرمایه اجتماعی شیوهای است برای ظرفیتسازی اجتماعات شهری و بهویژه اجتماعاتی که بهنوعی از محرومیت رنج میبرند؛ اما بهبود و ارتقای وضعیت سرمایه اجتماعی در بین ساکنان، مستلزم شناخت اولیه از کموکیف این نوع سرمایه نزد ساکنان یک محله است. به این منظور، تحقیقی در سال 1396 انجام شد که در آن کموکیف سرمایه اجتماعی زنان در یکی از سکونتگاههای غیررسمی مرکز مطالعه قرار گرفت. در این پژوهش، دو بُعد شناختی و ساختاری سرمایه اجتماعی مدنظر بود. بُعد شناختی همان اعتماد بینفردی یا اعتماد به افراد آشنا، اعتماد اجتماعی یا تعمیمیافته که به اعتماد به بیگانگان هم تعبیر میشود و بالاخره اعتماد مدنی یا اعتماد به سازمانها و نهادهاست و بُعد ساختاری شامل مشارکت رسمی و غیررسمی و شبکه ارتباطات اجتماعی زنان بود. بهاینترتیب، با 300 نفر از زنان خانهدار ساکن یکی از محلات مصاحبه عمیقی صورت گرفت. در مجموع یافتههای حاصل از پژوهش نگرانکننده بود؛ چراکه حکایت از وضعیت نامساعد سرمایه اجتماعی زنان در بعد شناختی یعنی اعتماد بینفردی، تعمیمیافته و نهادی داشت. بعد ساختاری هم که دربرگیرنده مشارکت رسمی، غیررسمی و شبکه روابط اجتماعی بود، چندان مطلوب به نظر نمیرسید. تحلیل اطلاعات نشان داد بین گروههای سنی مختلف، زنان جوان در ارتباط با خانواده، اقوام، دوستان و همسایه، اعتماد بینفردی قویتری دارند؛ اما نکته درخور تأمل آن است که بیشتر این اعتماد را زنان به ترتیب نسبت به خانواده خود (فرزندان و همسر)، اقوام نزدیک خود (پدر و مادر و خواهر و برادر)، اقوام نزدیک همسر (پدر و مادر و خواهر و برادر)، همسایهها و دوستان دارند. این موضوع دلالت بر این دارد که اعتماد بینفردی زنان عمدتا درونگروهی است؛ چراکه در درجه اول خانواده و اقوام نزدیک خود و همسر را پوشش میدهد و وضعیت اعتماد بینفردی در محله که عمدتا در ارتباط با همسایهها و دوستان معنی پیدا میکند، بسیار ضعیف است. نتیجه احتمالی این وضعیت آن است که چون اعتماد بینفردی از نوع درونگروهی بالاست، این مسئله باعث طرد دیگران و مانع گسترش سرمایه اجتماعی خواهد شد. درباره شبکه ارتباطات اجتماعی، نتایج نشان داد نیمی از زنان در نمونه بررسیشده (55 درصد)، حد متوسطی از رابطه را با دوستان، همسایه و خانواده دارند. تنها 1.4 درصد روابط زیاد داشتند.
به استثنای تعداد معدودی از زنان که هیچگونه رابطه تلفنی و حضوری با دیگران ندارند، اکثریت در طول روز با تعداد کمی (یک تا دو نفر) به شیوه حضوری و تلفنی رابطه دارند که در این بین، ارتباط به شیوه تلفنی بیشتر از حضوری (48 درصد در مقابل 35 درصد) است. مقایسه دو عرصه خصوصی و عمومی مشارکت نیز بیانگر آن بود که بیش از دوسوم زنان (71.1 درصد) به میزان زیادی در جامعه مشارکت رسمی دارند. این در حالی است که اکثریت زنان (58.7 درصد) به میزان کمی وارد مشارکت غیررسمی میشوند. در این تحقیق، بُعد غیررسمی به روابط خانوادگی، دوستان و همسایهها محدود میشد و بُعد رسمی به سنجش حضور زنان در انتخابات مهم در کشور (ریاستجمهوری، مجلس شورای اسلامی و خبرگان) میپرداخت. با اتکا به مباحث نظری، هرچه ارتباطات جامعه بهویژه ارتباطات بینگروهی، بیشتر و منسجمتر باشد و در نتیجه آن اعتماد میان گروههای اجتماعی شکل بگیرد، جامعه به سمت عدالت خواهد رفت، اما نتیجه بهدستآمده از تحقیق نقطه مقابل این فرض بود و نشان داد زنان اعتماد و ارتباطات بینگروهی زیادی به دوستان و همسایهها ندارند و درحالحاضر این نوع از اعتماد بینفردی که صرفا با خانواده خود و اقوام نزدیک وجود دارد، قطعا برای ایجاد پیوندهای اجتماعی میان ساکنان در محله کافی نیست. همانگونه که بخشی از نتایج ارائهشده در این نوشتار نشان داد، زنان ساکن در محله شهید قربانی بهعنوان یکی از سکونتگاههای غیررسمی شهر مشهد، دچار ضعف شبکه روابط اجتماعی بودند. این نتیجه از این حیث اهمیت دارد که سرمایه اجتماعی زاده روابط و کنش و واکنشهای میان افراد است و در این شبکهها است که منابع و فرصتها در اختیار افراد جامعه قرار میگیرد. بااینحال، نتایج مطالعه نشان داد زنان مطالعهشده درحالحاضر تا حد زیادی از این فرصت محروم هستند. در همین ارتباط، با اتکا به نتایج بهدستآمده مشخص شد به ترتیب اعتماد بینفردی و مشارکت غیررسمی، بیشترین تأثیر را در شبکه ارتباطات اجتماعی زنان دارد. با وجود اینکه سرمایه اجتماعی بهمنزله نوعی دارایی محسوب میشود و راهحل مناسبی برای کاهش هزینههای عمومی و ساماندهی این محلات است، نکته حائز اهمیت آن است که موقعیت حاشیهای و فرودست زنان ساکن در این سکونتگاه غیررسمی، وضعیتی را پدید میآورد که نتیجه آن، افت سرمایه اجتماعی است. باید توجه داشت زایش سرمایه اجتماعی در اجتماع و در حوزه تعاملات اجتماعی اتفاق میافتد؛ بنابراین با اتکا به نتایج بهدستآمده میتوان ادعا کرد بنیادیترین جزء سرمایه اجتماعی، یعنی روابط اجتماعی زنان با یکدیگر، تنها در صورتی شکل میگیرد که در وهله اول پایههای اعتماد بینفردی (اعتماد به افراد آشنا اعم از خانواده، اقوام، دوستان و همسایه) و پس از آن زمینههای شکلگیری مشارکت غیررسمی تقویت شود؛ چراکه اعتماد، بهعنوان شرط عمده و کلیدی برای موجودیت هر جامعه، همکاری را تسهیل میکند و بهطور ضمنی پیششرط اصلی مشارکت در هر رابطه است. بر این اساس راهبرد پیشنهادی و مبتنی بر نتایج این تحقیق، شبکهسازی و اعتمادسازی عنوان شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.